Trước khi làm sáng một món bạc bị xỉn, cần biết mình đang nhìn thấy gì: xỉn nhẹ một lớp vàng nhạt, xỉn vừa xám nâu đều, đen sâu lâu năm, hay thật ra là lớp xi đã mòn, vết rỗ ăn mòn, hoặc lớp đen thợ cố ý làm để nổi hoa văn. Ba trường hợp đầu có thể xử lý ở mức khác nhau; ba trường hợp sau thì càng chà càng hỏng. Đọc đúng tình trạng sẽ quyết định bạn tự làm tới đâu và lúc nào nên dừng.
Bài này không lặp lại các cách làm sáng bạc tại nhà đã được viết ở nhiều nơi. Trọng tâm là chẩn đoán bằng mắt, các dấu hiệu cho biết nên ngừng tay ngay, và những việc tiệm làm được mà ở nhà không nên tự làm. Mọi việc làm sạch đều tránh axit, tránh trộn các chất tẩy với nhau, và bắt đầu từ cách nhẹ nhất.
Ba mức xỉn và việc nên làm ở mỗi mức
Màu xỉn thường đi theo thứ tự: vàng nhạt, vàng đồng, nâu, xanh tím ngả xám, rồi đen. Từ màu sắc và độ đều của lớp xỉn có thể ước được mức độ:
| Mức | Nhìn thấy gì | Thường do đâu | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nhẹ | Ánh vàng nhạt, mặt bạc kém trong, chỉ thấy rõ khi đặt cạnh món mới | Vài tuần cất hở, đeo ít lau | Rửa nước ấm với xà phòng dịu, lau khô, lau thêm bằng khăn lau bạc |
| Vừa | Xám nâu đều, phần lồi vẫn sáng hơn phần chìm | Vài tháng không đeo, cất nơi ẩm, chung đồ cao su | Khăn lau bạc kiên nhẫn từng vùng; kem đánh bóng chỉ cho bạc trơn không xi |
| Nặng | Đen sẫm, có khi ánh xanh tím, phủ cả chỗ lồi | Cất nhiều năm, gặp nước biển, hoá chất, suối khoáng | Thử một vùng nhỏ khuất; nếu không chuyển màu sau vài lần lau thì giao tiệm |
| Không phải xỉn | Màu hồng đồng, xám vàng lộ ra từng mảng; mặt sần, lấm chấm lỗ | Lớp xi mòn, lõi khác kim loại, ăn mòn | Ngừng tự làm, hỏi tiệm về xi lại hoặc sửa bề mặt |
Phần lớn trang sức đeo hằng ngày rơi vào mức nhẹ hoặc vừa, và chỉ cần nước ấm, xà phòng, khăn lau. Mức nặng thường gặp ở món cất lâu trong ngăn kéo cũ, đồ được cho lại từ người thân, đồ mua cũ. Đây cũng là nhóm dễ bị làm hỏng nhất vì người ta thường chọn cách mạnh tay ngay từ đầu.
Một nguyên tắc chung: luôn bắt đầu ở cách nhẹ nhất rồi mới tăng dần. Bước lên cách mạnh hơn thì dễ, quay lại khi đã chà mất lớp bề mặt thì không được.
Bốn thứ trông giống xỉn nhưng không phải xỉn
Lớp đen cố ý trong hoa văn. Thợ bạc thường làm sẫm phần chìm của hoa văn, chữ khắc, vảy rồng, cánh hoa để chi tiết nổi lên. Lớp này đều, gọn trong các rãnh, phần lồi vẫn sáng. Nếu chà mạnh, hoa văn sẽ trở nên phẳng và nhạt. Những món bạc chạm, bạc kiểu cổ, bạc mờ có chủ ý đều cần giữ lớp này.
Lớp xi rhodium hay xi vàng đã mòn. Phần lớn trang sức bạc trắng sáng như gương trên quầy là bạc xi rhodium; bạc màu vàng hay vàng hồng là bạc xi vàng. Khi lớp xi mòn ở chỗ hay cọ xát, bên dưới lộ ra bạc có tông hơi ấm và mờ hơn, nhìn như bị xỉn. Lau bằng khăn đánh bóng chỉ làm lớp xi mòn rộng thêm. Cách đúng là mang ra tiệm hỏi xi lại.
Kim loại lõi khác bị lộ. Món ghi là bạc nhưng thật ra là đồng mạ bạc, khi lớp mạ mòn sẽ lộ màu hồng đồng hoặc vàng thau, đôi khi có vệt xanh. Đây không phải xỉn, cũng không làm sáng lại được bằng cách lau. Nếu món mới mua đã như vậy, đó là chuyện cần trao đổi với người bán.
Vết rỗ, vết ăn mòn. Những chấm lõm li ti, mặt sần như da cam, vệt mờ không lau đi được là dấu bề mặt kim loại đã bị ăn mòn, thường do clo, nước biển hoặc hoá chất. Tự chà không làm phẳng lại được, chỉ có thợ đánh bóng bằng máy hoặc mài lại bề mặt mới cải thiện được, và không phải lúc nào cũng hết hẳn.
Dấu hiệu nên dừng tay ngay khi đang làm sạch
Trong lúc lau hay đánh bóng, món đồ sẽ cho bạn biết khi nào đã đủ. Nên dừng ngay nếu thấy một trong các dấu hiệu sau:
- Khăn lau ngả màu vàng hoặc hồng thay vì đen xám: bạn đang lấy đi lớp xi vàng hoặc lớp mạ, không phải lớp xỉn.
- Xuất hiện mảng màu khác ở chỗ vừa lau, rõ nhất ở mép, góc, mặt lồi: lớp xi đã mỏng tới mức lộ lõi.
- Hoa văn chìm bắt đầu sáng lên như phần lồi: lớp đen cố ý đang mất, món đồ sẽ phẳng và nhạt đi.
- Đá bắt đầu đục, mất bóng hoặc lung lay: hoá chất hoặc thao tác đang ảnh hưởng tới đá hoặc chấu giữ đá.
- Vùng đen không đổi màu sau vài lượt lau nhẹ: có thể đó là ăn mòn, keo, sơn hoặc chất bẩn bám sâu, chà mạnh hơn sẽ chỉ làm trầy xung quanh.
- Dây chuyền mắt nhỏ bị xoắn, gấp khúc khi lau: lực tay đang vượt quá sức chịu của mắt xích.
Dừng tay không có nghĩa là bỏ cuộc. Với món còn xỉn một phần, bạn có thể chấp nhận một chút sẫm màu ở chỗ khó với tới, vì chính lớp sẫm đó đôi khi làm món đồ có chiều sâu hơn. Nếu vẫn muốn sáng đều, đó là lúc giao cho thợ có máy và kinh nghiệm.
Món nào nên giao tiệm ngay, không tự thử
Có những món không nên tự làm sạch mạnh dù xỉn ở mức nào. Món có ngọc trai, đá xốp như ngọc lam, san hô, hổ phách, đá opal, hoặc đá gắn bằng keo không nên ngâm, không dùng hoá chất, vì đá có thể ngấm nước, đổi màu hoặc rơi ra. Món có men màu, sơn trang trí, hoa văn sơn mài cũng vậy. Với các món này, thợ thường làm sạch từng vùng kim loại, che phần đá lại.
Món bạc cũ có giá trị kỷ niệm, món đồ được truyền lại trong gia đình, món có hoa văn chạm tay tinh xảo cũng nên được làm sạch thận trọng. Lớp xỉn lâu năm trên những món này đôi khi là một phần vẻ đẹp của chúng; nhiều người chỉ muốn làm sạch bụi bẩn, giữ lại tông màu cổ. Khi giao tiệm, nói rõ điều này để thợ không đánh bóng sáng loáng như đồ mới.
Món bạc xi rhodium, bạc xi vàng đã mòn lớp xi cũng nên giao tiệm. Ở nhà, bạn chỉ có thể giữ cho phần còn lại sạch; muốn món đồ đều màu trở lại thì cần làm sạch, đánh bóng nền rồi xi lại. Cuối cùng, mọi món mà bạn không chắc chất liệu, nên nhờ thợ xem trước. Một câu hỏi tại quầy rẻ hơn nhiều so với một món đã bị chà mất lớp mạ.
Tiệm làm gì với bạc xỉn và cần hỏi gì trước khi giao
Ở tiệm, bạc xỉn thường được xử lý bằng một hoặc nhiều cách: làm sạch bằng máy rung siêu âm với dung dịch phù hợp, đánh bóng bằng bánh vải và sáp đánh bóng trên máy, xi lại lớp rhodium hay vàng nếu món vốn có lớp xi, và làm sẫm lại hoa văn nếu khách muốn. Mỗi bước có giới hạn: đánh bóng bằng máy lấy đi một lớp kim loại rất mỏng, làm mờ chữ khắc nông nếu làm nhiều lần; xi lại thì bền tới đâu còn tuỳ độ dày lớp xi và cách đeo.
Trước khi giao, nên hỏi: món này sẽ được làm những bước nào; có đánh bóng bằng máy không, có ảnh hưởng tới chữ khắc, dấu tuổi bạc, hoa văn không; nếu xi lại thì xi gì; có tháo đá ra không; thời gian trả. Nếu món có đá, hỏi tiệm có kiểm chấu trước khi làm không và nếu đá rơi trong lúc làm thì xử lý ra sao.
Nên chụp ảnh món đồ ở nhiều góc trước khi giao, và đề nghị tiệm ghi trên biên nhận: loại món, chất liệu, số lượng đá, tình trạng hiện có như xỉn, móp, lỏng đá, và việc sẽ làm. Với món có trọng lượng đáng kể, xin cân trước và cân sau. Chi tiết về biên nhận và sửa chữa có bài riêng trong danh mục này.
Sau khi đã sáng lại: giữ cho lần sau nhẹ hơn
Một món đã được làm sáng sẽ quay lại xỉn nếu điều kiện cũ không đổi. Đây là lúc nhìn lại vì sao nó bị xỉn tới mức đó: cất trong ngăn kéo hở bao lâu, có nằm chung với dây thun, hộp bìa, có từng đeo đi biển hay hồ bơi mà không rửa, có để trong phòng tắm không. Sửa được nguyên nhân thì lần làm sạch kế tiếp sẽ nhẹ hơn nhiều.
Với món bạc trơn không xi, đeo thường xuyên lại là một cách giữ sáng: ma sát nhẹ với da và quần áo làm mặt bạc luôn được lau tự nhiên. Món ít đeo thì cất trong túi kín có gói hút ẩm. Thỉnh thoảng lấy ra lau bằng khăn mềm, đừng để tới khi đen hẳn mới để ý.
Cũng nên ghi lại, dù chỉ trong đầu, món nào xỉn nhanh hơn món nào. Hai chiếc nhẫn cùng cất một chỗ mà một chiếc xỉn nhanh gấp đôi thường khác nhau về hợp kim hoặc về lớp xi. Biết điều đó, lần sau đi mua bạn sẽ hỏi kỹ hơn về thành phần và lớp phủ, và biết món nào cần được ưu tiên cất kín, món nào để ngoài vài ngày cũng không sao. Người chăm đồ lâu năm thường thuộc tính nết từng món như vậy chứ không áp một cách cho tất cả.
Với món bạc xi vừa được xi lại, hạn chế để món tiếp xúc với nước hoa, kem dưỡng, chất tẩy rửa trong những tuần đầu, lau bằng khăn vi sợi khô, không dùng khăn có chất đánh bóng. Lớp xi mới sẽ giữ được lâu hơn nếu bạn tháo món ra khi làm việc nặng và khi tắm.
Câu hỏi thường gặp
Bạc xỉn đen có phải là bạc giả không?
Không. Bạc thật vẫn xỉn khi gặp hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, mỹ phẩm, và xỉn là một tính chất tự nhiên của kim loại này. Bạc xỉn không chứng minh được bạc thật hay giả. Thứ đáng ngờ là khi lau đi lộ ra màu hồng đồng hoặc vàng thau, khi đó lớp ngoài có thể chỉ là lớp mạ.
Tại sao nhẫn bạc mua về sáng bóng, đeo vài tháng lại mờ và ngả vàng?
Phần lớn nhẫn bạc sáng như gương trên quầy được xi rhodium. Sau vài tháng cọ xát, lớp xi mòn ở mặt trong và mặt lồi, lộ ra bạc 925 bên dưới có tông ấm hơn và dễ xỉn hơn. Đó là chuyện bình thường của lớp xi, không phải nhẫn kém chất lượng, và có thể xi lại ở tiệm.
Có nên dùng kem đánh răng để làm sáng bạc không?
Không nên. Kem đánh răng có hạt mài để làm sạch răng, khi chà lên bạc sẽ để lại vô số vết xước li ti làm mặt bạc mờ đi, và với bạc xi thì lấy đi lớp xi rất nhanh. Khăn lau bạc chuyên dụng hoặc nước ấm với xà phòng dịu an toàn hơn nhiều.
Vết đen trong kẽ hoa văn chà mãi không hết, có nên dùng tăm hay bàn chải cứng không?
Trước hết hãy xem đó có phải là lớp đen thợ cố ý làm để nổi hoa văn không. Nếu đúng, không nên chà. Nếu là bụi bẩn bám, dùng bàn chải lông mềm với nước xà phòng ấm là đủ; tăm kim loại hoặc bàn chải cứng dễ làm trầy và cong các chi tiết mảnh.
Đánh bóng bạc ở tiệm có làm món đồ nhẹ đi không?
Có, nhưng thường rất ít. Đánh bóng bằng máy lấy đi một lớp kim loại mỏng trên bề mặt, với một lần làm sạch thông thường thì khó nhận ra bằng cân gia đình. Nếu đánh bóng nhiều lần trong nhiều năm, chữ khắc nông và cạnh sắc sẽ mòn dần, nên không cần đánh bóng máy thường xuyên.
Món bạc cũ của bà để lại có nên làm sáng như mới không?
Tuỳ bạn muốn giữ điều gì. Nhiều món bạc cũ đẹp chính nhờ lớp sẫm màu trong hoa văn và độ mờ của thời gian. Có thể chỉ làm sạch bụi bẩn và giữ lại tông cũ. Khi giao tiệm, nói rõ mong muốn để thợ không đánh bóng mất dấu vết thời gian mà bạn trân trọng.