Mặt dây bạc xi vàng hay xi vàng hồng thường mòn màu trước tiên ở khoen treo, các mỏm nhô và mặt sau tì vào da; chọn mặt có khoen dày, bề mặt ít góc cạnh và lớp xi được mô tả rõ sẽ giữ màu lâu hơn đáng kể. Lớp xi là một lớp vàng rất mỏng phủ lên bạc, không phải vàng khối, nên bền màu đến đâu phụ thuộc vào độ dày lớp xi và cách món đồ cọ xát khi đeo.
Bài này không đi vào lý thuyết mạ điện, phần đó đã có ở trang trungtamvangbac. Ở đây là góc người đứng trước quầy: mô tả trên tem nói lên điều gì, nhìn chỗ nào để đoán mặt dây sẽ lộ bạc sớm hay muộn, ghép với dây ra sao, và khi đã mòn thì xi lại có đáng không.
Bạc xi vàng là gì trên quầy và vì sao nó mòn
Mặt dây bạc xi vàng là mặt dây bằng bạc, thường là bạc 925, được phủ một lớp vàng mỏng bằng phương pháp điện hoá. Xi vàng hồng là cùng cách làm nhưng lớp phủ là hợp kim vàng có pha đồng để ra sắc hồng. Lớp phủ này mỏng đến mức thường đo bằng micromet, tức phần nghìn của milimet; đủ để đổi màu toàn bộ bề mặt nhưng không đủ để chịu cọ xát mãi mãi.
Ở một số nước, khi lớp vàng trên bạc đạt độ dày và độ tuổi vàng nhất định, món đồ được gọi là vermeil. Ở Việt Nam, cách gọi trên quầy không thống nhất: bạc xi vàng, bạc mạ vàng, bạc phủ vàng, bạc vàng đôi khi được dùng thay nhau. Điều quan trọng không phải là tên gọi mà là người bán có nói được lớp phủ dày cỡ nào, tuổi vàng bao nhiêu, có cam kết gì về màu không.
Lớp xi mòn vì ma sát. Mỗi lần mặt dây cọ vào dây, vào áo, vào da, một lượng cực nhỏ vàng bị mài đi. Ở chỗ ma sát tập trung, lớp vàng mỏng dần rồi lộ màu bạc trắng bên dưới. Mồ hôi, nước hoa, chất tẩy rửa không làm vàng xỉn nhưng có thể làm bạc dưới lớp xi bị xỉn qua các lỗ cực nhỏ, khiến lớp vàng trông tối màu loang lổ.
Những điểm mòn trước trên một mặt dây xi vàng
Nhìn một mặt dây xi vàng đã đeo lâu, các vị trí lộ bạc gần như lặp lại. Biết trước giúp đánh giá một mặt dây mới ở quầy sẽ mòn nhanh hay chậm.
| Vị trí | Vì sao mòn trước | Khi chọn mua, nhìn gì |
|---|---|---|
| Lòng khoen treo | Dây cọ liên tục vào một điểm | Khoen dày, lòng rộng, dây trơn mắt tròn |
| Mỏm nhô, cạnh sắc | Va chạm và cọ áo nhiều nhất | Mặt bo tròn, ít mỏm nhọn |
| Mặt sau tì vào da | Mồ hôi và ma sát với da suốt ngày | Mặt sau phẳng, nhẵn, có thể xi dày hơn |
| Viền quanh đá | Khăn lau và bàn chải chạm nhiều | Viền đá thấp, không quá mảnh |
| Chữ khắc sau khi xi | Rãnh khắc lộ thẳng bạc trần | Hỏi khắc trước hay sau khi xi |
Ví dụ giả định: hai mặt dây cùng lớp xi, một mặt tròn trơn khoen dày, một mặt hình ngôi sao năm cánh nhọn khoen mảnh. Đeo cùng thời gian, mặt ngôi sao sẽ lộ bạc ở năm đầu cánh và lòng khoen sớm hơn hẳn. Hình dáng mặt dây quyết định tốc độ mòn gần như ngang với độ dày lớp xi.
Hỏi gì và nhìn gì trước khi mua mặt dây xi vàng
Mặt dây xi vàng lúc mới mua đều sáng đẹp như nhau. Khác biệt chỉ lộ ra sau vài tuần, vài tháng, nên những câu hỏi ở quầy là cách duy nhất để đoán trước.
- Hỏi chất liệu nền. Bạc 925 xi vàng khác hẳn đồng hay hợp kim xi vàng. Khi lớp vàng mòn, nền bạc vẫn là bạc; nền hợp kim lộ ra có thể đổi màu và gây kích ứng với người nhạy cảm.
- Hỏi độ dày và tuổi vàng của lớp xi. Người bán có thông tin này thường là người làm việc nghiêm túc. Câu trả lời mơ hồ như xi dày lắm, bền lắm nên được hiểu là không có số liệu.
- Xem dấu khắc. Dấu S925 cho biết nền bạc; dấu này thường được khắc trước khi xi nên vẫn nhìn thấy.
- Lật mặt sau, soi khoen. Màu vàng đều ở mọi chỗ, kể cả trong lòng khoen và kẽ, cho thấy lớp xi được làm cẩn thận. Kẽ còn trắng là xi vội.
- Hỏi chính sách bảo hành màu và giá xi lại. Một số nơi xi lại miễn phí hoặc tính phí nhỏ trong thời gian đầu. Biết trước giúp tính đúng chi phí của món đồ theo thời gian.
Đề nghị hoá đơn ghi rõ: bạc 925 xi vàng, hoặc xi vàng hồng, kèm thông tin lớp xi nếu có. Ghi đúng chất liệu bảo vệ bạn khi màu mòn quá nhanh so với mô tả.
Xi vàng và xi vàng hồng khác nhau thế nào khi đeo
Màu khi mòn. Lớp vàng hồng chứa đồng, nên khi mòn mỏng có thể ngả sắc cam hoặc nâu nhạt trước khi lộ bạc; lớp vàng ánh kim mòn thì nhạt dần sang trắng. Với vàng hồng, sự thay đổi đôi khi dễ thấy hơn vì tương phản mạnh với bạc trắng.
Phản ứng với mồ hôi. Đồng trong lớp vàng hồng có thể phản ứng với mồ hôi và mỹ phẩm, khiến lớp xi sẫm màu ở chỗ tiếp xúc da. Người ra nhiều mồ hôi có thể thấy vàng hồng thay đổi nhanh hơn.
Phối với dây. Mặt vàng hồng đi với dây bạc trắng tạo hai tông rõ rệt; đi với dây cùng xi vàng hồng thì liền màu nhưng chỗ dây cọ khoen mòn cả hai bên. Mặt vàng ánh kim đi với dây bạc trắng thường được chấp nhận rộng rãi hơn trong phối đồ.
Chọn theo da. Vàng hồng thường hợp với da sáng hồng, vàng ánh kim hợp với nhiều tông da. Đây là chuyện sở thích; danh mục chọn bạc hợp người của trang này có bài riêng về màu bạc và màu da.
Bạc xi vàng, vàng tây và hợp kim mạ vàng: đặt cạnh nhau trên quầy
Người muốn một mặt dây màu vàng thường phân vân giữa ba nhóm hàng trông giống nhau khi mới. Bảng dưới so theo những gì thay đổi sau thời gian đeo, không so giá.
| Tiêu chí | Bạc 925 xi vàng | Vàng tây (vàng tuổi thấp) | Hợp kim mạ vàng |
|---|---|---|---|
| Màu khi mới | Vàng đều, tuỳ lớp xi | Vàng nhạt hơn vàng ta, đều trong khối | Vàng đều, tuỳ lớp mạ |
| Khi mòn lộ ra | Bạc trắng | Không lộ lớp khác, chỉ xước | Kim loại nền như đồng, kẽm |
| Xỉn và đổi màu | Bạc dưới lớp xi có thể xỉn loang | Có thể sẫm nhẹ theo năm tháng | Nền có thể xỉn xanh, đen |
| Kích ứng da | Ít, nếu nền là bạc và lớp lót phù hợp | Tuỳ hợp kim pha | Cao hơn với người nhạy cảm niken |
| Giá trị kim loại khi bán lại | Chỉ phần bạc | Theo hàm lượng vàng, trừ công | Gần như không có |
| Chăm sóc | Xi lại định kỳ nếu đeo nhiều | Đánh bóng ở tiệm | Thường thay mới khi mòn |
Bạc xi vàng nằm ở giữa: có màu vàng, nền là kim loại quý, nhưng màu cần chăm sóc. Vàng tây và các loại vàng tuổi khác là đề tài riêng của các trang về vàng; ở đây chỉ nhắc để thấy chỗ đứng của bạc xi vàng. Dù chọn nhóm nào, đó vẫn là đồ để đeo chứ không phải khoản tích trữ, và hoá đơn ghi đúng chất liệu luôn là thứ cần có.
Khi lớp xi đã mòn: xi lại, để nguyên hay đổi sang kiểu khác
Xi lại là dịch vụ phổ biến ở các tiệm bạc. Thợ làm sạch, tẩy dầu mỡ, đôi khi đánh bóng nhẹ rồi nhúng món đồ vào bể xi. Kết quả thường đẹp như mới, nhưng chỉ bền tương tự lớp xi ban đầu nếu độ dày tương đương. Hỏi tiệm xi lại bằng vàng tuổi bao nhiêu và có làm dày hơn được không, vì lớp xi lại mỏng sẽ mòn nhanh hơn lần đầu.
Mặt có đá dán cần cẩn thận: dung dịch làm sạch và nhiệt trong quá trình xi có thể làm bong keo. Mặt có đá ổ chấu thì ổn hơn nhưng thợ cần kiểm chấu trước. Mặt có đá xốp như ngọc trai, đá nhuộm thì nhiều tiệm phải tháo đá ra trước khi xi.
Một lựa chọn khác là để nguyên. Có người thích vẻ hai tông khi lớp vàng mòn ở cạnh và lộ bạc ở chỗ nổi, coi như dấu vết thời gian. Nếu muốn món đồ không phải xi lại định kỳ, lần sau có thể chọn bạc trắng không xi hoặc bạc xi rhodium, vốn có màu gần với bạc nên khi mòn ít lộ.
Điều nên tránh là tự xi tại nhà bằng các bộ dụng cụ mua trên mạng. Quy trình mạ dùng hoá chất cần thông gió, đồ bảo hộ và cách xử lý chất thải đúng cách; làm sai vừa hỏng món đồ vừa không an toàn.
Thói quen giúp lớp xi giữ màu lâu hơn
Không thói quen nào giữ lớp xi mãi mãi, nhưng vài điều nhỏ kéo dài đáng kể thời gian trước khi cần xi lại.
- Đeo sau cùng, tháo trước tiên. Xịt nước hoa, thoa kem dưỡng, keo xịt tóc xong rồi mới đeo; về nhà tháo trước khi rửa mặt, tắm.
- Không đeo khi tập thể thao. Mồ hôi nhiều kèm ma sát liên tục là tổ hợp làm mòn lớp xi nhanh nhất.
- Lau bằng khăn mềm khô, không dùng khăn đánh bóng bạc có tẩm hoá chất. Khăn đánh bóng có chất mài nhẹ, dùng cho bạc trắng thì tốt nhưng mài cả lớp vàng.
- Cất riêng từng món. Mặt xi vàng cọ vào món bạc khác hay đá cứng trong hộp sẽ trầy lớp xi.
- Dùng dây trơn mắt tròn. Dây có cạnh sắc như dây xoắn thừng hay dây dẹt cạnh vuông mài vào lòng khoen nhanh hơn.
Những điều này áp dụng cho cả mặt dây và dây xi vàng. Với dây xi vàng, chỗ mòn trước thường là quanh khoá, nơi tay chạm vào mỗi lần cài.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây bạc xi vàng có bán lại được giá vàng không?
Không. Lớp vàng rất mỏng, lượng vàng thực tế gần như không đáng kể; khi bán lại, món đồ thường chỉ được tính theo bạc, và phần công chế tác, phần xi không được tính. Mặt dây xi vàng là đồ trang sức để đeo, không phải tài sản tích trữ.
Bạc xi vàng có gây dị ứng không?
Bạc 925 và vàng thường ít gây kích ứng với đa số người. Vấn đề hay đến từ nền hợp kim chứa niken khi lớp xi mòn lộ ra, hoặc từ lớp lót trong quá trình xi. Người đã biết mình kích ứng niken nên hỏi rõ nền và lớp lót; nếu da nổi mẩn kéo dài, nên gặp bác sĩ da liễu.
Có cách nào biết lớp xi dày hay mỏng khi mua không?
Bằng mắt thì không. Lớp xi dày hay mỏng đều cùng màu lúc mới. Cách thực tế là hỏi thông số, xem chính sách bảo hành màu và đọc mô tả trên hoá đơn. Nơi bán dám cam kết thời gian giữ màu thường có cơ sở cho cam kết đó.
Mặt dây xi vàng bị xỉn đen loang có phải lớp vàng hỏng không?
Thường không phải vàng xỉn, mà là bạc bên dưới bị xỉn qua các lỗ nhỏ hoặc chỗ xi đã mỏng. Lau nhẹ bằng khăn mềm có thể cải thiện phần nào. Nếu loang nhiều, xi lại sau khi làm sạch là cách đưa màu đồng đều trở lại.
Xi lại bao lâu một lần là hợp lý?
Tuỳ độ dày lớp xi và cách đeo. Người đeo hằng ngày, ra nhiều mồ hôi có thể thấy mòn ở khoen sau vài tháng; người đeo thỉnh thoảng có thể giữ màu nhiều năm. Xi lại khi chỗ lộ bạc bắt đầu thấy rõ khi nhìn bình thường, không cần xi theo lịch cố định.
Mặt dây xi vàng hồng có hợp làm quà cho người lớn tuổi không?
Hợp nếu người nhận thích sắc hồng và đeo thỉnh thoảng. Với người đeo hằng ngày và không muốn mang đi xi lại, bạc trắng hoặc bạc xi rhodium ít đòi chăm sóc hơn. Hỏi trước người nhận thích tông màu nào giúp món quà được đeo nhiều hơn.