Tượng tỳ hưu kim loại bán trên quầy thường thuộc năm nhóm chất liệu: bạc khối, vỏ bạc mỏng nhồi lõi, đồng thau để mộc hoặc đánh bóng, đồng mạ vàng và hợp kim kẽm mạ vàng hoặc mạ bạc. Nhìn từ xa, năm nhóm này có thể giống hệt nhau vì dùng chung một khuôn dáng. Khác nhau nằm ở độ nặng khi cầm, màu lộ ra ở đáy và chỗ xước, độ bền của bề mặt sau vài năm, và giá trị còn lại của món đồ nếu một ngày muốn bán đi.
Người mua tỳ hưu thường chú ý đến dáng con vật, sừng, đuôi và cái miệng, ít khi hỏi tới lõi bên trong. Bài này đi theo hướng ngược lại: trước hết biết mình đang cầm loại vật liệu gì, rồi mới chọn dáng. Phần nguồn gốc biểu tượng tỳ hưu và cách đọc tay nghề từng chi tiết có ở các bài khác của danh mục; ở đây chỉ so chất liệu, cách nhận ra từng loại và câu nên hỏi trước khi trả tiền.
Năm nhóm chất liệu tỳ hưu kim loại trên quầy
Bảng dưới xếp theo thứ tự từ nặng đến nhẹ khi cùng kích thước. Đây là đặc điểm chung của vật liệu, từng món cụ thể còn tuỳ độ dày thành tượng và lõi bên trong:
| Nhóm | Cảm giác khi cầm | Bề mặt sau vài năm | Giá trị kim loại còn lại |
|---|---|---|---|
| Bạc khối (bạc 925 hoặc 999 đúc đặc, đúc rỗng thành dày) | Nặng tay, lạnh, chắc | Xỉn đen dần nếu không lau, đánh bóng lại được nhiều lần | Có, tính theo khối lượng bạc thật |
| Vỏ bạc mỏng nhồi lõi nhựa hoặc thạch cao | To mà nhẹ bất ngờ | Xỉn như bạc, nhưng vỏ móp khi va mạnh, khó sửa | Rất ít, vì lượng bạc chỉ là lớp vỏ |
| Đồng thau mộc hoặc đánh bóng | Nặng, hơi ấm hơn bạc khi cầm lâu | Sẫm màu, có thể lên vệt xanh ở chỗ ẩm | Thấp, đồng phế liệu |
| Đồng mạ vàng | Nặng gần như đồng thau | Lớp mạ mòn ở chỗ hay chạm, lộ màu đồng vàng hồng | Thấp, lớp vàng mạ không đáng kể |
| Hợp kim kẽm mạ vàng, mạ bạc | Nhẹ hơn đồng rõ rệt | Lớp mạ có thể phồng, bong, lộ lõi xám trắng | Gần như không có |
Một mốc dễ nhớ: với cùng thể tích, bạc nặng khoảng gấp một rưỡi hợp kim kẽm, đồng thau nặng khoảng gấp một phần tư đến một phần ba hợp kim kẽm. Tức là nếu cầm hai con tỳ hưu cùng khuôn trên hai tay, chênh lệch đủ lớn để cảm nhận được mà không cần cân. Lõi nhựa hoặc bột đá đúc thì nhẹ hơn tất cả, kể cả khi bề ngoài phủ một lớp mạ rất sáng.
Bảng cũng cho thấy một điều người bán ít nói: trong năm nhóm, chỉ bạc khối còn lại giá trị kim loại đáng kể. Bốn nhóm còn lại là đồ mỹ nghệ, giá trả chủ yếu cho khuôn, tay nghề hoàn thiện và lớp bề mặt. Biết điều này trước sẽ giúp bạn không trả giá "theo vàng" cho một món mạ.
Bạc khối và vỏ bạc nhồi lõi: cùng ghi bạc, khác nhau rất xa
Tỳ hưu bạc khối thường cỡ nhỏ, từ con cầm lọt lòng bàn tay đến con để bàn cao vài phân, vì bạc đặc làm tượng to sẽ rất nặng. Thợ đúc bạc theo khuôn sáp rồi sửa nguội, nên trên tượng thường còn vết dũa nhỏ ở kẽ chân, dưới bụng. Dấu tuổi bạc nếu có thường khắc ở đáy hoặc mặt dưới bụng, nhỏ và nông.
Vỏ bạc nhồi lõi là kỹ thuật khác hẳn: một lớp bạc mỏng được tạo hình trên khuôn bằng điện phân, sau đó đổ nhựa hoặc thạch cao vào trong cho chắc rồi bịt đáy bằng tấm kim loại, tấm nỉ hay lớp keo. Bề mặt loại này có thể rất đẹp, chi tiết sắc, và lớp bạc đôi khi là bạc 999 thật. Nhưng khối lượng bạc chỉ bằng một phần nhỏ khối lượng cả tượng. Người bán nói "bạc 999" là đúng với lớp vỏ, không đúng nếu người mua hiểu là cả con tượng bằng bạc.
Cách nhận ra ngay tại quầy: tượng to mà nhẹ, đáy dán nỉ hoặc bịt bằng một tấm khác màu, gõ nhẹ móng tay vào thân nghe tiếng bộp, không có tiếng kim loại đặc. Câu nên hỏi thẳng: "Khối lượng bạc thật trong tượng là bao nhiêu, hoá đơn có ghi không?". Nơi bán minh bạch sẽ ghi rõ "bạc điện đúc trên lõi" hoặc tương tự, và không tính tiền theo cân cả tượng.
Đồng thau và đồng mạ vàng: nặng, bền, nhưng phải hỏi đúng tên
Đồng thau là hợp kim đồng với kẽm. Màu vàng nhạt đến vàng đậm tuỳ tỷ lệ, đúc được chi tiết khá sắc và đủ cứng để tượng nhỏ không móp khi rơi. Tượng đồng thau để mộc sẽ sẫm dần theo thời gian; nhiều người thích chính lớp sẫm đó. Bản đánh bóng thì sáng gần như vàng lúc mới mua, nên dễ bị gọi nhầm là "vàng" trong lời chào hàng.
Đồng mạ vàng là đồng thau hoặc đồng đỏ phủ thêm một lớp vàng rất mỏng. Lớp mạ cho màu vàng ấm, đều và giữ sáng lâu hơn đồng mộc, nhưng ở chỗ hay cầm như lưng, đầu, sừng, lớp mạ sẽ mòn trước và lộ màu đồng bên dưới. Màu lộ ra là vàng hơi hồng hoặc vàng nhạt, khác với màu xám trắng của hợp kim kẽm, đây là điểm phân biệt quan trọng khi tượng đã cũ.
Chữ "đồng" trên quầy không phải lúc nào cũng là đồng. Cách gọi "tượng đồng" được dùng rộng rãi cho mọi tượng kim loại màu vàng, kể cả hợp kim kẽm phủ màu đồng. Khi người bán nói "đồng", nên hỏi tiếp "đồng thau đúc hay hợp kim kẽm mạ màu đồng?". Câu hỏi cụ thể buộc câu trả lời cụ thể, và câu trả lời đó nên được ghi lên hoá đơn.
Đồng không hút nam châm, kẽm cũng vậy. Thử nam châm chỉ loại được tượng có lõi sắt, thép mạ, thường gặp ở hàng rất rẻ hoặc phần chốt, ốc bên trong. Nam châm không phân biệt được đồng với kẽm, cũng không phân biệt được bạc với nhiều kim loại trắng khác. Đừng để một phép thử nam châm "đạt" thay cho các câu hỏi còn lại.
Hợp kim kẽm mạ vàng, mạ bạc: vì sao rẻ và điều cần biết trước
Phần lớn tượng tỳ hưu kim loại màu vàng bóng trên thị trường là hợp kim kẽm đúc áp lực rồi mạ. Kẽm nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn đồng nhiều, đúc nhanh trong khuôn thép, ra hàng loạt chi tiết đều nhau, nên giá thành thấp. Đó không phải là điều xấu: một con tỳ hưu hợp kim kẽm hoàn thiện kỹ có thể đẹp và đủ dùng làm đồ trang trí nhiều năm.
Điểm yếu nằm ở lớp mạ và độ ẩm. Hợp kim kẽm đúc kém có thể chứa bọt khí li ti; khi để nơi ẩm, hơi nước len qua chỗ lớp mạ mỏng, lõi kẽm bị oxy hoá thành bột trắng, đẩy lớp mạ phồng lên thành những nốt nhỏ rồi bong. Loại đúc tốt, mạ đủ lớp lót thì bền hơn hẳn, nhưng người mua khó kiểm được độ dày lớp mạ bằng mắt.
Vì vậy với hợp kim kẽm, nên kiểm kỹ những chỗ thợ hay mạ mỏng: kẽ giữa chân và bụng, trong miệng, dưới cằm, mép đáy. Có chấm đen, vệt mờ, nốt phồng ngay khi còn mới là dấu hiệu lớp mạ đã có vấn đề từ xưởng. Một điều nữa: hợp kim kẽm mạ gần như không có giá trị khi bán lại, nên giá mua chỉ nên phản ánh công khuôn và hoàn thiện, không phản ánh chữ "vàng" trong tên gọi.
Kiểm chất liệu tỳ hưu ngay tại quầy trong ba phút
Không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần đôi tay, mắt và vài câu hỏi. Làm theo thứ tự dưới đây sẽ loại được phần lớn trường hợp mua nhầm chất liệu:
- Cầm hai con cùng cỡ nếu quầy có nhiều loại: một con người bán nói là đồng, một con là kẽm. Chênh lệch độ nặng giúp bạn có mốc so sánh cho các con khác.
- Lật đáy lên. Đáy để trần kim loại cho thấy màu thật của lõi: vàng đồng, xám trắng của kẽm, trắng bạc. Đáy dán nỉ, bịt keo, dán tem che kín thì hỏi lý do và xin xem món khác cùng lô có đáy hở.
- Tìm chỗ ma sát tự nhiên ở mẫu trưng bày đã được nhiều người cầm: đỉnh đầu, lưng, mũi. Mẫu trưng bày lâu ngày thường lộ màu lõi trước, đó là "bản xem trước" của món bạn sắp mua.
- Gõ nhẹ móng tay hoặc đồng xu vào thân. Kim loại đặc cho tiếng ngân ngắn, rõ; vỏ mỏng nhồi lõi cho tiếng đục, bộp.
- Hỏi ba câu và xin ghi vào hoá đơn: chất liệu lõi là gì, lớp ngoài là mạ gì, khối lượng cả tượng bao nhiêu. Người bán từ chối ghi chất liệu lên giấy là một tín hiệu cần cân nhắc.
Phép thử bằng axit, dũa hay cạo lớp mạ không nên làm trên món chưa mua, vừa hỏng hàng của người khác vừa dễ gây tranh cãi. Nếu thật sự cần biết tuổi bạc của một món bạc khối giá trị cao, có thể mang đến nơi kiểm định trang sức sau khi đã thoả thuận điều kiện đổi trả với người bán.
Chọn chất liệu theo cách dùng chứ không theo lời chào
Không có chất liệu tốt nhất cho mọi người. Mỗi loại hợp một cách dùng, và chọn đúng ngay từ đầu giúp tránh cảnh bỏ tiền nhiều cho thứ mình không cần:
- Cầm tay, mang theo người, xoa thường xuyên: bạc khối hoặc đồng thau mộc. Hai loại này mòn đều theo tay, không có lớp mạ để bong. Hợp kim kẽm mạ sẽ lộ lõi xám ở chỗ xoa nhiều chỉ sau một thời gian.
- Để bàn làm việc, nơi khô ráo, ít chạm: đồng mạ vàng hoặc hợp kim kẽm mạ hoàn thiện tốt đều ổn. Lúc này độ sắc của chi tiết và lớp mạ đều màu quan trọng hơn lõi.
- Để nơi ẩm, gần cửa sổ, nhà gần biển, phòng bếp: nên tránh hợp kim kẽm mạ mỏng; đồng thau mộc hoặc bạc khối chịu được tốt hơn, chỉ cần lau định kỳ.
- Làm quà biếu: chất liệu nào cũng được, miễn ghi đúng tên. Món quà ghi "đồng mạ vàng" trung thực tốt hơn một món ghi "tỳ hưu vàng" khiến người nhận hiểu nhầm.
- Muốn món đồ còn giá trị kim loại: chỉ bạc khối có ý nghĩa ở điểm này, và ngay cả bạc khối khi bán lại cũng thường mất phần lớn tiền công đúc và hoàn thiện. Tượng là đồ trang trí, không nên mua như một cách giữ tiền.
Muốn xem thêm mẫu tượng, đồ mỹ nghệ kim loại có mô tả chất liệu rõ ràng thì có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Dù chọn loại nào, nên giữ hoá đơn có ghi chất liệu và khối lượng. Đây là căn cứ duy nhất nếu sau này phát hiện món đồ không đúng như lời mô tả, và cũng là thông tin hữu ích cho người được tặng lại.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu ghi "mạ vàng 24K" có nghĩa là có bao nhiêu vàng trong đó?
Chữ 24K nói về độ tinh khiết của lớp vàng mạ, không nói về độ dày hay khối lượng. Lớp mạ trang trí thường rất mỏng, lượng vàng trên cả con tượng nhỏ đến mức không đáng kể khi tính giá trị kim loại. Thứ quyết định độ bền màu là độ dày lớp mạ và lớp lót bên dưới, mà nhãn thường không ghi.
Tượng tỳ hưu bằng bạc có bị đen không, có làm trắng lại được không?
Bạc tiếp xúc với hợp chất lưu huỳnh trong không khí sẽ xỉn dần sang vàng rồi đen, đây là chuyện tự nhiên của kim loại. Bạc khối có thể lau, đánh bóng lại nhiều lần. Riêng phần chìm có thể được thợ cố ý làm sẫm để nổi chi tiết, khi làm sạch không nên chà mất phần đó.
Làm sao biết tượng đồng thau thật hay hợp kim kẽm phủ màu đồng?
So độ nặng với một tượng cùng cỡ đã biết chất liệu, xem màu lõi ở đáy hoặc ở chỗ trầy, và hỏi thẳng người bán để ghi vào hoá đơn. Lõi đồng thau lộ ra màu vàng, lõi kẽm lộ màu xám trắng. Nam châm không giúp được vì cả hai đều không hút.
Có nên mua tỳ hưu bạc để vừa trưng bày vừa giữ tiền không?
Không nên coi tượng là cách giữ tiền. Khi bán lại, phần tiền công đúc, sửa nguội, hoàn thiện thường bị trừ gần hết, người mua lại chỉ tính theo khối lượng bạc thật và còn trừ hao. Tượng nên được chọn như đồ trang trí hoặc quà tặng mà bạn thích nhìn mỗi ngày.
Nốt phồng nhỏ trên tượng mạ vàng mới mua là gì?
Thường là dấu hiệu lõi kim loại bên dưới bị oxy hoá hoặc có bọt khí từ lúc đúc, đẩy lớp mạ lên. Nốt phồng sẽ lan dần và bong ra. Nếu thấy khi còn trong thời hạn đổi trả, nên mang lại cửa hàng kèm hoá đơn; tự cạo hay sơn đè thường làm mất quyền đổi.
Tượng tỳ hưu kim loại có an toàn cho trẻ nhỏ cầm chơi không?
Tượng nhỏ có sừng, đuôi nhọn và cạnh sắc, lớp mạ có thể bong, nên không phù hợp làm đồ chơi cho trẻ nhỏ. Con tượng cỡ đầu ngón tay còn có nguy cơ hóc nuốt. Nên đặt ở nơi trẻ không với tới và nhắc người lớn trong nhà để ý.