Thiềm thừ là cách gọi con cóc ba chân, thường được tạo hình ngồi trên một đống đồng xu hoặc thỏi kim loại, miệng ngậm một đồng tiền có lỗ vuông ở giữa. Hình tượng này đến từ truyền thuyết dân gian Trung Hoa về chàng Lưu Hải và con cóc vàng, rồi theo đường buôn bán và tập quán bài trí sang nhiều nước Á Đông, trong đó có Việt Nam. Ngày nay trên quầy, thiềm thừ là một món đồ mỹ nghệ cỡ nhỏ bằng đồng, hợp kim kẽm mạ, đôi khi bằng bạc.
Với người mua, câu hỏi thực tế không phải là con cóc mang lại điều gì, mà là con cóc trước mặt được làm tốt đến đâu. Một con thiềm thừ đẹp có đồng xu ngậm gọn trong miệng, ba chân đứng vững, lưng có vân nổi rõ, mắt sáng. Một con làm ẩu thì xu lỏng lẻo, chân lệch, vân lưng nhoè thành mảng. Bài này kể ngắn gọn hình tượng từ đâu ra, rồi đi vào cách đọc tay nghề trên từng chi tiết.
Cóc ba chân từ đâu ra: truyền thuyết Lưu Hải và con cóc vàng
Câu chuyện phổ biến nhất kể rằng có một chàng trai tên Lưu Hải dùng một sợi dây xâu đồng tiền làm mồi để dụ con cóc ba chân từ dưới giếng lên. Tranh dân gian Trung Hoa hay vẽ cảnh một cậu bé tóc để chỏm, tay cầm dây tiền, con cóc bám theo phía dưới, gọi là cảnh "Lưu Hải đùa cóc vàng". Từ hình ảnh đó, con cóc gắn với đồng tiền, và về sau người ta tạo hình con cóc tự ngậm lấy đồng xu.
Trong tập quán của người Hoa ở nhiều nơi, tượng cóc ngậm tiền được đặt ở quầy buôn bán như một biểu tượng cát tường. Người Việt tiếp nhận hình tượng này qua giao thương, chủ yếu ở các phố buôn và cộng đồng người Hoa, rồi lan rộng thành món quà quen thuộc khi khai trương. Đó là quan niệm dân gian và tập quán bài trí, không phải đặc tính của kim loại hay của con tượng.
Điều thú vị là văn hoá Việt cũng có chỗ riêng cho con cóc, nhưng theo một hướng khác hẳn. Câu "con cóc là cậu ông trời" và truyện cổ "Cóc kiện trời" gắn con cóc với mưa, với chuyện nhỏ dám đòi lẽ phải. Con cóc trong truyện Việt có bốn chân bình thường, không ngậm tiền. Biết hai dòng hình tượng này giúp bạn hiểu vì sao thiềm thừ trên quầy mang dáng vẻ của nghệ thuật trang trí Hoa Nam: đầu bẹt, mắt lồi, lưng nổi u và kết đồng tiền.
Năm chi tiết làm nên dáng một con thiềm thừ
Đồng xu trong miệng. Đây là chi tiết nhận diện chính. Đồng xu tròn, lỗ vuông ở giữa, theo kiểu tiền đồng thời phong kiến. Xu có thể đúc liền với hàm, có thể là một chiếc rời được gài vào khe miệng. Hai cách đều có trên thị trường, mỗi cách có điểm phải kiểm riêng.
Ba chân. Hai chân trước chống thẳng, chân thứ ba ở phía sau, thường nằm chính giữa dưới bụng hoặc lệch về một bên như cái đuôi ngắn. Ba điểm tựa là thử thách kỹ thuật: ba chân phải cùng chạm mặt đế thì con tượng mới đứng vững.
Lưng. Lưng thiềm thừ thường nổi các u như da cóc thật, nhiều mẫu xếp u thành hình bảy ngôi sao hoặc rải đồng xu nhỏ trên lưng. Đây là chỗ thể hiện độ sắc của khuôn rõ nhất.
Mắt và đầu. Mắt lồi to, đôi khi gắn đá màu hoặc hạt thuỷ tinh. Đầu bẹt, miệng rộng ngang mặt. Một số mẫu có chỏm hoặc sừng nhỏ, là biến thể trang trí chứ không phải quy chuẩn.
Đế. Thiềm thừ hay ngồi trên đống tiền xu, thỏi kim loại hình thuyền hoặc lá sen. Đế liền khối với con cóc hay tách rời rồi bắt vít là điểm khác nhau quan trọng về độ bền.
Tỷ lệ tổng thể. Nhìn chính diện, đầu cóc nên chiếm gần trọn bề ngang thân, miệng kéo dài gần hết mặt, đồng xu nằm giữa chứ không lệch. Nhìn nghiêng, lưng cong thấp dần về phía sau, không gù lên giữa. Con cóc đầu nhỏ, miệng hẹp thì mất đi cái dáng bè bè đặc trưng, trông giống con ếch hơn là thiềm thừ. Đây là chuyện thẩm mỹ, nhưng là thứ bạn sẽ nhìn mỗi ngày.
Đồng xu ngậm miệng: rời hay liền, kiểm thế nào
Xu rời gài vào miệng là kiểu được nhiều người thích vì có thể lấy ra, xoay chiều, đặt lại. Kiểm bằng cách nhẹ nhàng lắc con tượng: xu nên nằm yên trong khe, không rơi ra khi nghiêng con cóc khoảng bốn mươi lăm độ. Xu quá lỏng sẽ rơi mất khi lau chùi hoặc khi có người va vào bàn, và đồng xu nhỏ như vậy rất dễ lăn vào gầm tủ. Xu quá chặt phải nạy ra thì mép miệng sẽ trầy lớp mạ sau vài lần.
Xu đúc liền thì không lo mất, nhưng phải nhìn chỗ nối giữa xu và hàm. Khuôn tốt cho đường nối gọn, xu vẫn có cạnh tròn rõ ràng, lỗ vuông ở giữa thông suốt. Khuôn mòn cho một khối dính bết, lỗ vuông bị lấp, viền xu nhoè vào môi cóc. Với hàng mạ, khe giữa xu và hàm là chỗ dung dịch mạ khó vào, hay để lại vệt mờ hoặc chấm tối ngay từ lúc mới.
Một chi tiết người làm nghề hay để ý là mặt xu. Xu thật thời xưa có chữ đúc nổi, còn trên tượng thì xu thường được đúc kèm các nét chữ tượng trưng. Đó là chi tiết trang trí, không cần đọc được. Điều cần kiểm chỉ là hai mặt xu có sạch, nét có đều không, chứ nội dung chữ không nói lên chất lượng con tượng.
Đọc tay nghề: dấu hiệu tốt và dấu hiệu làm vội
Mang bảng này theo khi đi xem hàng. Không con tượng nào đạt hết cột trái, nhưng con nào rơi vào cột phải ở ba bốn dòng thì nên xem con khác:
| Chỗ nhìn | Làm kỹ | Làm vội |
|---|---|---|
| U trên lưng | Tròn, cách đều, bóng ở đỉnh u, chân u có độ sâu | Bẹt, dính nhau thành mảng, lớp mạ đọng ở kẽ |
| Mắt | Hai mắt cùng cỡ, cùng độ lồi, đá gắn mắt (nếu có) ngay ngắn | Một mắt to một mắt nhỏ, đá lệch, keo tràn quanh mắt |
| Ba chân | Cùng chạm đế, ngón chân tách rõ | Một chân hổng, ngón chân mài cụt |
| Đường khuôn | Mài sạch, sờ không vướng | Gờ sắc dọc thân, ba via ở kẽ chân |
| Đế tiền xu | Các đồng xu xếp lớp có chiều sâu, cạnh xu tròn | Đống xu thành khối phẳng, chỉ vẽ vạch chia |
| Mối ghép thân và đế | Kín, cùng màu, không lung lay | Hở khe, lộ keo hoặc đầu ốc |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn tiêu chí là chuyện độ sắc của khuôn và công sửa nguội sau đúc. Hai con cùng một mẫu, cùng chất liệu, có thể chênh nhau rõ rệt ở các dòng này. Đó là lý do nên xem vài con cùng mẫu cạnh nhau thay vì chọn theo ảnh.
Riêng dòng ba chân rất đáng kiểm kỹ, vì đó là lỗi khó sửa sau khi mua. Đặt con tượng lên mặt kính phẳng, ấn nhẹ vào lưng ở từng góc. Con tượng chênh sẽ bập bênh theo một trục; mua về đặt trên bàn gỗ, bàn rung một chút là con cóc gõ cạch cạch.
Chọn chất liệu cho thiềm thừ theo cách dùng
Thiềm thừ là loại tượng hay được đặt ở quầy thu ngân, bàn tiếp khách, nơi có nhiều tay chạm và hay bị lau chùi. Ở vị trí đó, hợp kim kẽm mạ vàng mỏng sẽ mòn ở đỉnh đầu, mép miệng và đồng xu trước tiên, lộ màu xám trắng của lõi. Đồng thau đúc, để mộc hoặc phủ lớp bảo vệ trong suốt, chịu cọ xát tốt hơn và nếu xỉn thì vẫn là màu đồng, không lộ màu lạ.
Thiềm thừ bằng bạc khối thường nhỏ, cỡ cầm tay hoặc để trong tủ kính, vì bạc đặc làm con to thì rất nặng. Loại "bạc 999" cỡ lớn trên quầy phần nhiều là vỏ bạc mỏng nhồi lõi, cần hỏi rõ như với các tượng bạc khác. Bài so năm nhóm chất liệu tượng kim loại trong cùng danh mục có bảng chi tiết về độ nặng và độ bền bề mặt của từng loại.
Với thiềm thừ, có một điểm riêng: đế đống tiền xu nhiều tầng tạo ra vô số kẽ hẹp. Kẽ hẹp giữ bụi và hơi ẩm, cũng là chỗ lớp mạ mỏng nhất. Nếu định đặt ở nơi ẩm như gần bể cá, cửa ra vào hướng mưa, quầy bán hàng ăn, nên ưu tiên đế liền khối ít kẽ hoặc chất liệu không có lớp mạ. Còn đặt trong tủ kính khô thì chất liệu nào cũng giữ được lâu.
Câu nên hỏi trước khi trả tiền
Vài câu hỏi ngắn này giúp làm rõ những gì mắt thường không thấy, và câu trả lời nên được ghi lên hoá đơn:
- "Thân cóc và đế làm bằng gì, có cùng chất liệu không?" Nhiều mẫu thân đồng nhưng đế hợp kim, hoặc thân kẽm mạ trên đế nhựa giả đồng.
- "Đồng xu rời hay liền? Nếu rời, có bán xu thay thế không?" Xu rời rơi mất là chuyện thường gặp nhất với loại tượng này.
- "Mạ gì, mạ cả khối hay chỉ mạ mặt trên?" Mạ cả khối thì đáy cùng màu thân, bền hơn khi để nơi ẩm.
- "Khối lượng bao nhiêu?" Con số này giúp đối chiếu chất liệu: cùng cỡ mà nhẹ hơn hẳn mẫu đồng là dấu hiệu lõi kẽm hoặc rỗng.
- "Đổi trả trong bao lâu nếu lớp mạ phồng, bong?" Lỗi lớp mạ thường lộ ra sau vài tuần đến vài tháng, không phải ngay khi mua.
Khi người bán chào thêm dịch vụ kèm theo như làm lễ, khai quang, hãy biết đó là phần không kiểm chứng được và không làm thay đổi con tượng. Bạn không cần trả thêm cho phần đó để có một món đồ mỹ nghệ đẹp. Bài về giấy tờ đi kèm tượng kim loại trong danh mục này có nói kỹ hơn về các khoản tính thêm.
Câu hỏi thường gặp
Thiềm thừ và con cóc bình thường khác nhau ở đâu trên tượng?
Thiềm thừ có ba chân, thường ngậm đồng xu lỗ vuông và ngồi trên đống tiền hoặc thỏi kim loại. Tượng cóc thường có bốn chân, không ngậm tiền, hay xuất hiện trong đồ trang trí sân vườn hoặc làm quà vui. Hai loại khác nhau ở tạo hình, còn cách đánh giá chất liệu và tay nghề thì giống nhau.
Đồng xu rời trong miệng thiềm thừ bị mất có mua lại được không?
Nhiều nơi bán tượng có xu thay thế, nhưng cỡ xu phải vừa khe miệng nên tốt nhất mang theo con tượng để thử. Xu khác chất liệu, khác màu mạ sẽ trông lệch. Khi mua, hỏi trước nơi bán có xu dự phòng không và giữ hộp đựng để cất xu khi lau tượng.
Thiềm thừ nên quay đầu vào trong hay ra ngoài?
Đó là câu hỏi về quan niệm bài trí, mỗi nơi nói một kiểu và không có căn cứ kiểm chứng. Về mặt đồ vật, nên đặt sao cho mặt trước, nơi có đồng xu và mắt, là mặt người nhìn thấy, và đặt xa mép bàn để không bị quẹt rơi. Phần bài trí theo tập quán có ở các trang chuyên về bài trí nhà.
Thiềm thừ bằng đồng thau có bị xanh không?
Đồng thau để nơi ẩm, hay bị tay ướt chạm vào, có thể lên vệt xanh ở kẽ và đáy. Đó là sản phẩm ăn mòn bề mặt của đồng, lau khô và giữ chỗ đặt thoáng là hạn chế được. Tượng đồng thau có phủ lớp bảo vệ trong suốt thì ít lên xanh hơn, nhưng lớp phủ cũng mòn dần ở chỗ hay chạm.
Mua thiềm thừ làm quà khai trương thì chọn cỡ nào?
Nên hỏi người nhận định đặt ở đâu, quầy rộng hay hẹp, nếu tiện. Quầy thu ngân nhỏ hợp với tượng cỡ lòng bàn tay, không vướng việc đếm tiền và đưa hàng. Tượng quá to thường bị chuyển vào góc khuất. Khi tặng, ghi đúng chất liệu trên thiệp hoặc hoá đơn để người nhận biết cách giữ.
Thiềm thừ có mắt gắn đá đỏ, đá xanh là đá gì?
Phần lớn là thuỷ tinh màu hoặc đá tổng hợp cỡ nhỏ, gắn keo hoặc gài vào hốc mắt. Chúng làm con tượng có thần hơn nhưng không làm tăng giá trị vật liệu đáng kể. Nếu người bán nói là đá quý tự nhiên thì đề nghị ghi rõ lên hoá đơn; với tượng mỹ nghệ thông thường, hiếm nơi dám ghi như vậy.