Bắp cải mạ vàng là vật trang trí mô phỏng cây cải thảo hoặc bắp cải, thường đúc bằng hợp kim kẽm hay đồng thau rồi mạ một lớp vàng mỏng, đặt trên đế đá, gỗ hoặc thuỷ tinh. Nó thành món quà phổ biến nhờ một lối chơi chữ trong tiếng Hán và nhờ danh tiếng của món bắp cải ngọc ở Bảo tàng Cố cung Đài Bắc; còn với người mua, giá trị nằm ở dáng lá, độ hoàn thiện và độ bền lớp mạ.
Bài này giúp người chọn quà hiểu đúng hình tượng để kể lại cho khéo, biết bắp cải mạ vàng trên quầy được làm ra sao, kiểm những chỗ nào trong vài phút, chọn đế và cỡ theo chỗ bày, rồi giữ màu cho món đồ sau khi tặng. Không có lời hứa nào về của cải ở đây, chỉ có cách chọn một vật trang trí cho đáng tiền.
Vì sao một cây rau lại thành món quà trang trí
Trong tiếng Hán, tên gọi cải thảo (thường gọi là "bạch thái") đọc gần âm với cụm từ nghĩa là "trăm thứ của". Văn hoá chúc tụng ở nhiều nước Á Đông rất chuộng lối chơi chữ đồng âm như vậy: con dơi gần âm với "phúc", con cá gần âm với "dư". Từ đó cây cải đi vào tranh vẽ, đồ chạm, đồ gốm như một lời chúc no đủ, kèm thêm nghĩa "trong sạch" vì màu trắng xanh của bẹ cải.
Hình tượng này được biết rộng hơn nhờ món bắp cải chạm từ phỉ thuý ở Bảo tàng Cố cung Đài Bắc, nơi người thợ tận dụng phần trắng và phần xanh tự nhiên của khối đá để chạm bẹ và lá, trên lá còn có côn trùng nhỏ. Từ món đồ bảo tàng ấy, bắp cải trở thành mẫu trang trí được làm lại bằng đủ chất liệu, trong đó có kim loại mạ vàng.
Ở Việt Nam, bắp cải vàng chủ yếu xuất hiện như quà khai trương, quà tân gia, quà đặt trên bàn làm việc. Khi tặng, người tặng có thể kể lại nguồn gốc chơi chữ và câu chuyện món ngọc bảo tàng, đó là phần văn hoá thú vị. Điều không nên làm là gắn món đồ với lời hứa về tiền bạc: đó là quan niệm dân gian, không phải công dụng.
Bắp cải mạ vàng được làm từ những gì
Phần "vàng" chỉ là lớp ngoài cùng. Thứ quyết định món đồ bền hay không, nặng hay nhẹ, sắc nét hay nhoè là lõi và cách tạo hình lá:
| Kiểu làm | Lõi | Dáng lá | Ưu và nhược |
|---|---|---|---|
| Đúc nguyên khối trong khuôn | Hợp kim kẽm hoặc đồng thau | Lá dày, gân nổi, ít khe sâu | Chắc, ít gãy; chi tiết phụ thuộc khuôn, dễ có đường khuôn |
| Đúc từng lá rồi ghép | Đồng thau hoặc hợp kim | Lá mỏng, cong rời nhau | Đẹp, có chiều sâu; nhiều mối ghép, lá mỏng dễ cong khi va |
| Nhựa, resin đúc phủ màu | Nhựa | Có thể rất chi tiết | Nhẹ, rẻ; trầy là lộ màu nhựa, không mạ lại được |
| Lõi đá, thuỷ tinh, ngọc nhân tạo viền kim loại mạ | Đá hoặc thuỷ tinh | Bẹ trắng xanh, viền lá vàng | Phối màu đẹp; mối dán giữa đá và kim loại cần kiểm kỹ |
| Côn trùng, đồng tiền gắn thêm | Kim loại nhỏ hoặc nhựa | Gắn lên lá | Chi tiết nhỏ dễ rơi, cần kiểm keo và chốt |
Trên một chiếc bắp cải, phần dễ hỏng nhất thường không phải thân mà là các mép lá mỏng và những chi tiết gắn thêm. Đó cũng là chỗ để biết xưởng làm kỹ hay làm vội.
Muốn biết lõi là gì mà không cần dụng cụ, hãy hỏi người bán khối lượng của món đồ rồi cầm lên so với cảm giác của chính mình. Một chiếc bắp cải cao chừng 15 cm đúc đặc bằng đồng thau thường nặng tay rõ rệt; cùng cỡ mà nhẹ bẫng thì nhiều khả năng là nhựa, hoặc kim loại đúc rỗng thành mỏng. Lật đáy lên cũng cho biết nhiều điều: đáy hở thấy lòng rỗng, có lớp thạch cao hay cát nhồi để tăng trọng lượng, hay đáy kín có ốc bắt vào đế. Không kiểu nào là sai, nhưng giá phải tương xứng với kiểu làm, và người bán cần nói đúng điều đó khi được hỏi.
Kiểm bắp cải mạ vàng tại quầy: từ mép lá đến đáy đế
Đặt món đồ dưới ánh sáng trắng, xoay một vòng và đi theo thứ tự từ trên xuống:
- Mép lá. Mép phải liền, không có bavia sắc hay vết mẻ. Lá đúc ghép thì nhìn chân lá xem có khe hở, keo tràn hay vết hàn thô.
- Gân lá và kẽ lá. Gân rõ, kẽ không bị lấp bởi kim loại thừa. Kẽ lá là chỗ lớp mạ mỏng nhất; một vệt khác màu nhẹ là thường, mảng đen hoặc lộ đồng rộng thì là lỗi.
- Chi tiết gắn thêm. Côn trùng, đồng tiền, hạt đá gắn trên lá nên được thử nhẹ bằng đầu ngón tay. Lung lay ngay tại quầy thì về nhà sẽ rơi.
- Mối nối thân với đế. Nghiêng món đồ khoảng 30 độ: thân không được xoay hay kêu lạch cạch. Hỏi thân gắn đế bằng ốc vít, chốt hay chỉ bằng keo.
- Đáy đế. Có nỉ hoặc chân cao su không, nỉ dán phẳng không, có cạnh sắc dễ xước mặt bàn không.
- Độ cân bằng. Đặt trên mặt quầy phẳng, đẩy nhẹ vào phần lá trên cùng. Món đồ lắc lư hoặc nghiêng hẳn là do đế quá nhỏ so với thân.
Sáu bước này mất khoảng năm phút. Nếu người bán sốt ruột khi bạn kiểm kỹ, đó cũng là một thông tin về cách họ xử lý đổi trả về sau.
Đế đá, đế gỗ hay đế thuỷ tinh: chọn theo độ chắc và chỗ bày
Đế đá tự nhiên. Nặng, mát, giúp món đồ đứng vững. Đá thật có vân không lặp lại, mặt cắt có thể thấy hạt khoáng; đá giả bằng nhựa pha bột đá thường nhẹ hơn hẳn, vân lặp đều và gõ nghe đục. Đế đá nặng thì nhớ kiểm hộp: món đồ phải được chèn chặt, vì một cú xóc trên đường có thể làm thân gãy khỏi đế.
Đế gỗ. Ấm, hợp phòng khách kiểu truyền thống. Gỗ nên được sơn phủ kín để không hút ẩm rồi nứt khi trời nồm. Kiểm mặt dưới đế: gỗ chưa phủ sơn, có vết nứt chân chim hay mùi keo nồng là dấu hiệu gỗ chưa được sấy kỹ.
Đế thuỷ tinh hoặc pha lê. Sáng, hợp bàn làm việc hiện đại. Nhiều đế bán với tên "pha lê" thực chất là thuỷ tinh quang học, không sao nếu người bán nói đúng. Mép đế phải được mài vát, không mẻ; vết xước nhỏ trên thuỷ tinh rất khó làm mờ đi.
Đế kim loại cùng thân. Đúc liền với bắp cải, chắc chắn nhất, ít mối nối. Đổi lại món đồ nặng và đáy đế phải có lót để không xước mặt bàn. Đây là lựa chọn tốt nếu món quà sẽ được chuyển đi xa hoặc đặt nơi đông người qua lại.
Chọn cỡ và chọn lúc tặng cho hợp
Bắp cải mạ vàng đẹp nhất ở cỡ vừa bàn tay đến cỡ một bình hoa nhỏ. Cỡ quá lớn dễ thành món đồ phô trương trên bàn làm việc, nhất là ở văn phòng dùng chung. Với bàn làm việc cá nhân, chiều cao khoảng 10–15 cm là vừa; với kệ phòng khách hoặc quầy lễ tân, có thể lên 20–25 cm. Đo trước chỗ bày luôn tốt hơn đoán.
Bắp cải thường được chọn cho dịp khai trương cửa hàng, chuyển văn phòng, tân gia. Với dịp khai trương, món quà sẽ được đặt nơi khách nhìn thấy, nên chọn kiểu gọn gàng, đế chắc, không có chi tiết nhỏ dễ rơi khi người khác cầm lên xem. Với tân gia, hỏi trước phong cách nội thất: một chiếc bắp cải vàng bóng có thể lạc lõng trong căn hộ tối giản tông gỗ sáng, khi đó loại mạ vàng mờ hoặc vàng phối bạc sẽ dễ bày hơn.
Một lưu ý về người nhận: có người rất thích hình tượng này, có người thấy nó gắn quá nhiều với chuyện tiền bạc. Nếu không chắc, chọn một món mỹ nghệ trung tính hơn như hoa, hồ lô hoặc một tác phẩm kim loại không mang nghĩa chúc cụ thể. Món quà tốt là món người nhận muốn bày ra, không phải món người tặng thấy "có ý nghĩa".
Giữ màu bắp cải mạ vàng sau khi tặng
Kẽ lá là nơi bụi bám và cũng là nơi lớp mạ mỏng nhất, nên đây là chỗ xỉn trước tiên. Cách giữ đơn giản là để món đồ ở nơi khô, tránh bếp và tránh cửa sổ có nắng gắt, phủi bụi định kỳ bằng chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm sạch thay vì lau mạnh bằng khăn. Khăn cọ vào mép lá vừa làm mòn lớp mạ vừa dễ móc vào chi tiết gắn thêm.
Không dùng nước rửa kính, cồn, kem đánh bóng kim loại hay giấm lên đồ mạ vàng: các chất này có thể làm hỏng lớp phủ bảo vệ trong suốt và ăn vào lớp vàng mỏng. Nếu món đồ có lớp sơn phủ, chỉ cần khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay. Các bước làm sạch chi tiết hơn cho đồ mạ có trong mục làm sạch, cất giữ của trang.
Để ý cả không khí quanh chỗ bày. Phòng khách gần bếp, quầy hàng có khói nhang hay nơi mở cửa ra đường nhiều bụi đều làm lớp mạ xỉn nhanh hơn hẳn so với một kệ trong phòng làm việc có điều hoà. Nếu buộc phải đặt ở chỗ như vậy, một chiếc hộp mica trong suốt vừa cỡ là cách che chắn rẻ và hiệu quả, lại giảm được chuyện khách tò mò cầm lên đặt xuống.
Khi tặng, nên đưa kèm hộp xốp gốc và dặn người nhận giữ lại. Lúc chuyển nhà, lau dọn lớn hay cất đi một thời gian, hộp gốc là cách bảo vệ tốt nhất cho những mép lá mỏng. Và cũng nói rõ với người nhận đây là đồ mạ để trang trí: nó không phải vàng để cất giữ, bán lại gần như không còn giá trị kim loại. Muốn xem thêm mẫu tượng, đồ mỹ nghệ kim loại có mô tả chất liệu rõ ràng thì có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Bắp cải mạ vàng và bắp cải dát vàng lá khác nhau thế nào?
Mạ vàng là phủ vàng bằng điện hoá lên lõi kim loại, lớp đều và bám chắc. Dát vàng lá là dán những lá vàng cực mỏng lên lõi bằng keo, thường là gỗ, nhựa hay kim loại, cho màu ấm và hơi lì. Lá vàng dễ rách khi chạm mạnh nên gần như luôn cần lớp phủ bảo vệ bên ngoài.
Làm sao biết đế đá của bắp cải là đá thật hay nhựa giả đá?
Đá thật nặng và mát tay, vân không lặp, mặt đáy cắt có thể thấy hạt khoáng. Nhựa giả đá nhẹ hơn rõ, vân lặp đều như in, gõ nghe đục và ấm tay nhanh. Hỏi người bán ghi loại đế lên hoá đơn; câu trả lời ấp úng là lý do để chọn mẫu khác.
Bắp cải có côn trùng gắn trên lá mang ý nghĩa gì?
Chi tiết côn trùng như châu chấu, dế bắt nguồn từ món bắp cải ngọc nổi tiếng ở Đài Bắc, nơi người thợ chạm côn trùng nhỏ trên lá. Trong lối hiểu dân gian, đó là hình ảnh sinh sôi. Với người mua, quan trọng hơn là chi tiết đó có được gắn chắc hay không.
Có nên đặt bắp cải mạ vàng ở quầy thu ngân cửa hàng không?
Được, nếu chỗ đó đủ rộng và ít va chạm. Quầy thu ngân hay có tay người qua lại, tiền xu và giấy tờ đặt lên, nên chọn kiểu đế rộng, thân đúc liền, không chi tiết rời. Đặt xa máy in nhiệt và đèn nóng để lớp phủ không bị ố vàng theo thời gian.
Bắp cải mạ vàng bị bong một mảng nhỏ thì có sửa được không?
Với lõi kim loại, tiệm mạ có thể làm sạch và mạ lại, nhưng thường phải mạ cả món chứ không vá một chỗ, và chi tiết gắn keo phải tháo ra trước. Với lõi nhựa phủ màu, việc sửa chủ yếu là sơn dặm, màu khó trùng hẳn. Hỏi tiệm báo cách làm trước khi giao.
Tặng bắp cải mạ vàng cho cấp trên có phù hợp không?
Phụ thuộc văn hoá nơi làm việc và giá trị món quà. Một món trang trí giá trị nhỏ dịp chuyển văn phòng thường được đón nhận, nhưng nên tránh món quá phô trương hoặc gắn quá rõ với chuyện tiền bạc. Ở cơ quan có quy định về quà tặng, hãy đọc quy định đó trước khi chọn.