Tranh vàng lá là tranh có phần hình được phủ bằng những lá kim loại cực mỏng dán lên nền; nếu là lá vàng thật thì mỗi lá chỉ dày cỡ một phần mười micron, nên cả bức tranh chứa rất ít vàng dù nhìn rực rỡ. Ngoài tranh dán lá vàng thật, thị trường còn có tranh dán lá đồng, lá nhôm nhuộm màu vàng, và tranh in nhũ hay ép foil màu vàng, đều có thể được gọi chung là "tranh vàng 24K".
Đứng sau lớp kính hay mica, ba loại này rất khó phân biệt. Bài này giải thích lá vàng mỏng tới đâu, cách nhìn mép lá và bề mặt để đoán loại, kiểm khung, kính và nền tranh, giữ tranh khỏi ẩm, và chọn đề tài trung tính khi tặng.
Lá vàng mỏng cỡ nào và vì sao điều đó quan trọng
Vàng là kim loại dễ dát mỏng nhất. Thợ dát có thể đập một khối vàng nhỏ thành những lá mỏng tới mức ánh sáng xuyên qua được. Độ dày thường được nhắc tới của lá vàng dùng trong trang trí là khoảng 0,1 micron, tức một phần mười nghìn milimét. Kỹ thuật dát và thếp vàng là một nghề riêng, các site chuyên về vàng có nói kỹ hơn; ở đây chỉ cần hiểu hệ quả cho người mua.
Hệ quả thứ nhất: lượng vàng trên tranh rất ít. Ví dụ giả định, một bức tranh khổ 40 × 60 cm được phủ kín lá vàng 0,1 micron thì thể tích vàng là 2.400 cm² nhân 0,00001 cm, bằng 0,024 cm³, tương đương khoảng 0,46 gam vàng, chưa tới một phần tám chỉ vàng. Thực tế phần lớn tranh chỉ phủ lá ở hình chính, nên lượng vàng còn ít hơn nhiều. Tranh vàng lá vì thế là tranh trang trí, không phải vật cất giữ giá trị.
Hệ quả thứ hai: lá quá mỏng nên cực kỳ dễ trầy, dễ bị dấu tay, và bám vào nền nhờ lớp keo bên dưới. Chất lượng bức tranh phụ thuộc vào tay nghề dán, độ phẳng của nền và lớp phủ bảo vệ bên trên nhiều hơn là chữ "24K". Một bức dán lá thật nhưng nền gợn, keo vón vẫn xấu hơn một bức dán lá đồng làm cẩn thận.
Phân biệt ba kiểu "tranh vàng" qua lớp kính
Nhìn nghiêng bức tranh dưới ánh sáng tự nhiên, rồi nhìn gần ở các mép hình. Bảng dưới là các dấu hiệu thường gặp:
| Dấu hiệu | Dán lá vàng thật | Dán lá đồng, lá nhôm màu vàng | In nhũ, ép foil màu vàng |
|---|---|---|---|
| Màu | Vàng ấm, sâu, hơi ngả cam | Vàng sáng hơn hoặc hơi xanh, đôi khi chói | Tuỳ mực, thường đồng nhất |
| Đường nối giữa các lá | Thấy mờ các ô vuông chồng mép | Thấy ô vuông rõ, mép dày hơn | Không có ô, bề mặt liền một mảng |
| Bề mặt | Có nếp gợn nhỏ tự nhiên | Có nếp gợn, đôi khi nhăn | Phẳng tuyệt đối như giấy in |
| Theo thời gian | Không xỉn nếu được phủ bảo vệ | Có thể sạm, đốm nâu hoặc xanh | Có thể phai, bong lớp foil |
| Chi tiết nhỏ | Mép hình hơi mềm | Mép hình hơi mềm | Mép rất sắc, chi tiết in tinh |
Không có dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối khi nhìn qua kính. Dấu hiệu "lá đồng đổi màu sau vài năm" chỉ thấy được khi đã muộn. Vì vậy, điều quan trọng nhất là người bán ghi rõ loại lá trên hoá đơn: lá vàng, lá đồng màu vàng hay in nhũ.
Kiểm khung, kính và mép lá trước khi nhận
Bức tranh hỏng thường hỏng từ khung và lớp kín, không phải từ lá vàng. Kiểm các điểm sau, tốt nhất khi người bán còn đứng cạnh:
- Mép lá ở viền hình: nhìn gần, mép lá phải dính sát nền, không quăn, không có sợi lá bay ra. Chỗ lá bong lúc mới mua sẽ lan rộng khi gặp ẩm.
- Khoảng cách giữa tranh và kính: tốt nhất có một nẹp đệm để mặt tranh không áp sát kính. Lá vàng chạm kính lâu ngày dễ dính, để lại vết khi tháo ra.
- Kính hay mica: kính trong và cứng hơn nhưng nặng, dễ vỡ khi gửi đi xa; mica nhẹ, an toàn nhưng dễ trầy và hút bụi tĩnh điện. Lật nghiêng tìm vết xước trước khi nhận.
- Mặt sau khung: có được dán kín bằng băng keo giấy hay tấm lưng kín không. Mặt sau hở là đường vào của ẩm và côn trùng.
- Móc treo: chắc, bắt vít vào khung chứ không chỉ dán keo; với tranh lớn nên có hai móc.
- Bụi và dấu tay bên trong kính: nếu thấy, đề nghị người bán làm sạch hoặc đổi bức khác; tự tháo khung ở nhà rất dễ làm trầy lá.
Với tranh đặt làm theo ảnh hay theo yêu cầu, hỏi trước về thời gian, xem bản phác thảo, và thoả thuận rõ được sửa mấy lần. Đừng nhận tranh khi chưa mở lớp bọc ra xem dưới ánh sáng tốt.
Độ ẩm, nắng và chỗ treo: những thứ làm tranh vàng lá xuống cấp
Nền của tranh vàng lá thường là gỗ ép, giấy dó, vải hay tấm nhựa. Gỗ và giấy hút ẩm, nở ra co lại theo mùa, kéo theo lớp keo và lá vàng bên trên nứt hoặc phồng. Ở các tỉnh miền Bắc, mùa nồm là lúc dễ thấy tranh bị mốc mặt sau, kính đọng hơi nước bên trong hoặc lá bong ở mép.
Chọn chỗ treo trên tường khô, không phải tường giáp nhà tắm hay tường hay thấm. Tránh treo đối diện cửa sổ có nắng chiếu thẳng, vì nhiệt và tia cực tím làm lớp phủ ngả màu, làm lá đồng và mực nhũ phai nhanh. Tránh treo ngay trên bếp, cạnh cửa gió điều hoà hoặc nơi có khói hương thường xuyên: khói và dầu bám lên kính, lâu ngày lọt vào trong.
Nếu nhà hay ẩm, có thể dán một miếng lót mỏng ở góc sau khung để khung cách tường một chút, cho không khí lưu thông. Thỉnh thoảng kiểm mặt sau xem có đốm mốc không. Khi lau, chỉ lau mặt kính bằng khăn mềm hơi ẩm vắt thật kỹ, xịt dung dịch lên khăn chứ không xịt lên kính, để nước không chảy vào khe khung.
Tranh để bàn có đế dựng gặp thêm một rủi ro: hay bị di chuyển, bị cầm lên ngắm, nên dấu tay và va chạm nhiều hơn tranh treo. Đặt tranh ở góc bàn ít người qua lại, không đặt cạnh ấm nước, máy tạo ẩm hay chậu cây tưới thường xuyên. Nếu nhà có máy hút ẩm, giữ độ ẩm phòng ở mức vừa phải là cách bảo vệ chung cho cả tranh, sách và đồ gỗ, không riêng gì tranh vàng lá.
Chọn đề tài trung tính khi tặng tranh vàng lá
Đề tài thiên nhiên, cây hoa. Sen, cúc, tre, mai, đào hay phong cảnh làng quê là những đề tài dễ hợp nhiều không gian và nhiều người nhận. Chúng ít gây khó xử nếu người nhận có quan niệm, tập quán riêng.
Đề tài phố cổ, kiến trúc. Hợp với quà tặng khách nước ngoài hay người xa quê, như một kỷ niệm về nơi chốn. Hỏi trước người nhận sẽ treo ở văn phòng hay ở nhà để chọn khổ phù hợp.
Đề tài có chữ thư pháp. Chỉ nên chọn khi biết chắc người nhận thích và hiểu nội dung câu chữ. Một câu chữ không hợp hoàn cảnh có thể khiến món quà trở nên khó treo.
Đề tài linh vật, biểu tượng. Rồng, ngựa, cá chép hay các con vật trong quan niệm dân gian là đề tài phổ biến, nhưng mỗi người nhận có cảm nhận riêng. Nếu không rõ gu, đề tài thiên nhiên an toàn hơn.
Khổ tranh. Đo bức tường người nhận định treo nếu có thể. Tranh quá lớn cho căn phòng nhỏ thành gánh nặng; tranh để bàn có đế dựng là lựa chọn gọn cho người không muốn khoan tường.
Đóng gói và mang tranh vàng lá đi tặng
Tranh có kính là món dễ hỏng nhất trên đường đi. Trước khi mang đi, đề nghị nơi bán bọc góc khung bằng miếng ốp góc bìa cứng hoặc xốp, dán một lớp băng keo giấy hình chữ X lên mặt kính để nếu kính vỡ thì mảnh không cào vào mặt tranh, rồi bọc ngoài bằng xốp hơi và thùng carton vừa khít. Mica thì không cần dán chữ X nhưng cần màng bảo vệ chống trầy.
Khi chở bằng xe máy, đặt tranh đứng, mặt kính quay vào người, không để nằm ngang trên yên rồi buộc dây chằng ngang mặt kính. Khi gửi qua dịch vụ vận chuyển, ghi chú hàng dễ vỡ, chụp ảnh và quay video lúc đóng gói, và hỏi rõ trách nhiệm khi hỏng. Những bức khổ lớn nên được giao tận tay thay vì gửi.
Khi trao quà, nên để người nhận mở ngay trước mặt nếu hoàn cảnh cho phép, để phát hiện kính nứt hay lá bong do va đập và đổi kịp thời. Kèm theo một tờ giấy nhỏ ghi cách treo và lau, hoặc nói vài câu dặn: treo chỗ khô, không lau ướt mặt kính, không tự tháo khung. Những lời dặn đơn giản đó giúp món quà còn đẹp lâu hơn nhiều năm.
Hỏi người bán gì và ghi gì lên giấy
Tranh vàng lá là món mà lời mô tả bằng miệng rất dễ "đẹp hơn" sản phẩm. Trước khi trả tiền, đi qua các câu hỏi sau và đề nghị ghi các ý chính lên hoá đơn hay phiếu bảo hành:
- Lá dán là lá vàng, lá đồng màu vàng hay phần màu vàng là in nhũ, ép foil.
- Nền tranh làm bằng gì: gỗ, giấy, vải, nhựa; có xử lý chống ẩm không.
- Bề mặt có phủ lớp bảo vệ trong suốt không, phủ gì.
- Khung làm bằng gì, kính thật hay mica, mặt sau được dán kín chưa.
- Bảo hành bong lá, ố mốc trong bao lâu và theo điều kiện nào; có nhận sửa, thay khung không.
- Với tranh đặt làm: thời gian giao, số lần sửa bản phác, ai chịu trách nhiệm khi hư hỏng lúc giao hàng.
Người bán đàng hoàng thường không ngại ghi những điều này. Nếu chỉ nhận được câu "vàng 24K thật, yên tâm" mà không ai chịu ghi lên giấy, hãy coi đó là tranh trang trí màu vàng và cân nhắc mức chi tương xứng. Khi tặng, nói rõ đây là tranh trang trí dán lá để người nhận không cất giữ nó như của quý bằng vàng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh vàng lá 24K có bán lại theo giá vàng được không?
Không. Lá vàng chỉ dày khoảng một phần mười micron, cả bức tranh thường chứa chưa tới một gam vàng, và việc tách vàng khỏi nền tốn kém hơn giá trị thu được. Giá trị còn lại là giá trị của bức tranh trang trí.
Làm sao biết tranh dán lá vàng thật hay lá đồng?
Nhìn qua kính khó chắc chắn. Lá vàng thật có màu ấm, sâu và không xỉn theo năm tháng; lá đồng thường sáng chói hơn, lâu ngày có thể sạm hoặc có đốm. Cách đáng tin nhất là người bán ghi rõ loại lá trên hoá đơn.
Tranh vàng lá bị bong lá ở mép có tự dán lại được không?
Không nên tự tháo khung để dán. Lá rất mỏng, chạm tay là rách hoặc dính, và mở khung ở nhà dễ đưa thêm bụi ẩm vào trong. Mang lại nơi bán hay xưởng làm khung tranh để họ xử lý.
Tranh vàng lá nên dùng kính hay mica?
Kính trong, cứng, ít trầy nhưng nặng và dễ vỡ khi vận chuyển. Mica nhẹ, an toàn cho tranh treo nơi đông người hoặc gửi đi xa, nhưng dễ trầy và hút bụi. Chọn theo chỗ treo và đường đi của món quà.
Tranh vàng lá treo ở đâu thì bền?
Trên bức tường khô, không đối diện cửa sổ có nắng chiếu thẳng, không gần bếp, nhà tắm hay cửa gió điều hoà. Mùa nồm nên kiểm mặt sau khung và kính xem có đọng hơi nước hay mốc không.
Có nên tặng tranh vàng lá có chữ thư pháp?
Chỉ khi biết chắc người nhận thích thư pháp và nội dung câu chữ hợp với họ. Nếu không rõ gu, đề tài thiên nhiên, cây hoa hay phong cảnh dễ hợp hơn và dễ treo ở nhiều không gian.