Khăn lau bạc và kem đánh bóng đều làm sáng bạc bằng cùng một cơ chế: một lượng chất mài rất mịn lấy đi lớp xỉn trên bề mặt, kèm theo một lớp kim loại mỏng hơn nhiều so với sợi tóc. Với bạc trơn không xi, đó là cách làm sáng nhanh và an toàn nếu dùng nhẹ tay. Với bạc xi rhodium, bạc mạ vàng, bạc mờ chủ ý, bạc làm đen hoa văn, chính cơ chế đó lại làm hỏng món đồ.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là khăn hay kem nào tốt nhất, mà là món đồ trong tay bạn có hợp với chất mài hay không. Bài này giải thích hai dụng cụ hoạt động thế nào, kèm bảng chọn theo từng loại món, cách dùng từng bước và những lỗi hay gặp. Không có tên thương hiệu nào được nhắc, vì các sản phẩm cùng loại trên thị trường khác nhau chủ yếu ở độ mịn chất mài và lớp chống xỉn.
Hai dụng cụ hoạt động thế nào
Khăn lau bạc thường có hai lớp. Lớp trong được tẩm chất đánh bóng dạng vi hạt, dùng để lấy đi lớp xỉn. Lớp ngoài là vải mềm sạch, dùng để lau bóng sau cùng. Nhiều loại còn được xử lý thêm chất làm chậm xỉn trở lại. Khăn lau bạc mềm, không có hạt nhìn thấy được, nhưng khi lau, mặt khăn sẽ ngả đen: đó là lớp xỉn được lấy ra.
Kem đánh bóng là chất mài ở dạng sệt. Kem bám vào bề mặt nhiều hơn, mài nhanh hơn khăn, phù hợp với lớp xỉn dày hơn hoặc vật lớn có bề mặt phẳng. Đổi lại, kem dễ đọng trong khe hoa văn, kẽ chấu, mắt xích, để lại cặn trắng hoặc xám nếu không làm sạch kỹ. Một số loại kem có thêm dung môi hoặc chất tẩy nhẹ; đọc hướng dẫn trên bao bì trước khi dùng.
Cả hai đều lấy đi kim loại. Lượng lấy đi rất nhỏ trong một lần, không đáng lo với bạc trơn đeo bình thường. Nhưng với lớp xi dày chỉ vài phần nghìn milimét, vài lần lau đã đủ làm lộ nền. Với chữ khắc nông, hoa văn mảnh, đánh bóng thường xuyên trong nhiều năm sẽ làm nét mờ dần.
Không có chất nào chỉ lấy xỉn mà không chạm vào kim loại. Lời quảng cáo kiểu "làm sáng mà không mài mòn" thường nói về độ mịn chất mài, không có nghĩa là không mài gì. Biết điều này giúp bạn dùng vừa đủ, không lạm dụng.
Chọn theo món: khăn, kem hay không dùng gì
Bảng dưới đi theo các loại bề mặt hay gặp trên quầy bạc. Nếu một món có nhiều phần khác nhau, chẳng hạn bạc trơn có đính ngọc trai, áp dụng quy tắc chặt nhất cho phần nhạy cảm nhất:
| Loại món | Khăn lau bạc | Kem đánh bóng | Cách chăm phù hợp |
|---|---|---|---|
| Bạc 925, bạc 999 trơn, bóng, không xi | Dùng được, nhẹ tay | Dùng khi xỉn dày, rửa sạch cặn sau | Lau khăn định kỳ, rửa xà phòng dịu khi bẩn |
| Bạc xi rhodium sáng như gương | Tránh, mòn lớp xi | Không dùng | Rửa xà phòng dịu, lau khăn vi sợi khô |
| Bạc xi vàng, xi vàng hồng, mạ vàng | Không dùng | Không dùng | Rửa nhẹ, lau khô, xi lại ở tiệm khi mòn |
| Bạc mờ satin, phun cát, xước chủ ý | Không dùng, tạo vệt bóng loang | Không dùng | Rửa nhẹ; làm lại bề mặt ở tiệm khi cần |
| Bạc làm đen phần chìm hoa văn | Chỉ lau phần lồi | Tránh, cặn đọng vào rãnh | Lau nhẹ mặt lồi, giữ rãnh đen |
| Có ngọc trai, ngọc lam, san hô, opal, hổ phách | Chỉ chạm phần kim loại, che đá | Không dùng gần đá | Lau khăn ẩm phần kim loại, lau khô ngay |
| Có men màu, sơn trang trí | Tránh vùng men | Không dùng | Lau khăn mềm khô |
Có thể thấy, trong bảy nhóm thì chỉ một nhóm hợp với cả khăn lẫn kem. Trên thực tế, phần lớn trang sức bạc trắng sáng trên quầy hiện nay là bạc xi rhodium, nên người mua thường dùng khăn lau bạc cho món không nên dùng mà không biết. Khi mua, hỏi người bán món này có xi hay không, và ghi nhớ hoặc ghi lại cho từng món.
Nếu đã lỡ dùng khăn lau bạc cho món xi và thấy khăn ngả màu lạ hoặc món đồ loang màu, hãy dừng lại. Phần xi đã mất không lau lại được, nhưng tiệm có thể xi lại cả món cho đều.
Dùng khăn lau bạc từng bước
Với món bạc trơn không xi, khăn lau bạc là cách nhanh nhất để lấy đi lớp xỉn nhẹ và vừa. Làm theo thứ tự này để không làm xước và không bỏ sót:
- Lau bụi trước bằng khăn mềm khô hoặc rửa nhanh bằng nước ấm có chút xà phòng dịu, lau khô hẳn. Hạt cát còn bám sẽ bị khăn kéo lê làm xước.
- Dùng mặt có chất đánh bóng, giữ món đồ bằng một tay, tay kia miết khăn theo một chiều, lực nhẹ, nhiều lượt ngắn.
- Đổi sang vùng khăn sạch khi chỗ đang dùng đã đen; lau tiếp bằng chỗ đen sẽ đưa xỉn ngược lại.
- Với dây chuyền, kẹp dây giữa hai lớp khăn rồi kéo nhẹ dây qua, không vò, không xoắn.
- Với nhẫn, lau mặt ngoài và mặt trong riêng, tránh dùng móng tay ấn khăn vào kẽ chấu.
- Lật sang mặt vải sạch để lau bóng lần cuối và lấy đi chất đánh bóng còn bám.
- Rửa nhanh lại bằng nước sạch nếu món tiếp xúc da nhiều như nhẫn, bông tai, rồi lau khô.
Khăn lau bạc thường không được giặt, vì nước và xà phòng sẽ rửa trôi chất đánh bóng tẩm trong khăn. Khăn đen dần vẫn dùng được cho tới khi cứng lại hoặc bẩn đến mức để lại vệt trên bạc; lúc đó thay khăn mới. Cất khăn trong túi kín để không dính bụi cát, và dùng khăn riêng cho bạc, không lau vàng hay đồ mạ bằng khăn này.
Dùng kem đánh bóng: khi nào cần và làm sạch cặn ra sao
Kem đánh bóng có ích khi lớp xỉn trên bạc trơn đã dày, khăn lau phải mất quá lâu, hoặc khi làm sạch món có bề mặt lớn và phẳng như vòng kiềng bản to, mặt dây trơn, khuy măng sét. Với món nhỏ nhiều chi tiết như dây mắt nhỏ, nhẫn đính nhiều đá, bông tai hoa văn, kem thường gây rắc rối nhiều hơn lợi ích vì cặn đọng trong khe.
Cách dùng an toàn là lấy một lượng nhỏ bằng hạt đậu lên một miếng vải mềm hoặc bông, không bôi thẳng lên món đồ. Xoa nhẹ theo vòng nhỏ hoặc theo một chiều, từng vùng một. Khi miếng vải ngả đen, đổi sang chỗ sạch. Xong thì rửa món đồ dưới vòi nước ấm trong một chiếc bát, không rửa thẳng trên lỗ thoát nước, dùng bàn chải lông thật mềm chải nhẹ các khe để lấy hết cặn, rồi lau khô.
Đeo găng tay khi dùng kem nếu da nhạy cảm, làm ở nơi thoáng, để xa tầm tay trẻ nhỏ, và không trộn kem với bất kỳ chất tẩy rửa nào khác. Đọc kỹ bao bì: một số loại kem dành cho đồ bạc gia dụng lớn, không ghi dùng cho trang sức, có thể mài mạnh hơn mức cần. Nếu bao bì ghi không dùng cho đồ mạ, đá quý, thì tuân theo đúng như vậy.
Những thứ không nên dùng thay khăn và kem
Có nhiều mẹo truyền tai để làm sáng bạc bằng đồ có sẵn trong nhà. Một số trong đó làm hỏng món đồ nhanh hơn cả lớp xỉn:
- Kem đánh răng: chứa hạt mài thô hơn chất đánh bóng trang sức, để lại vô số vết xước làm mặt bạc mờ, và lấy lớp xi đi rất nhanh.
- Bột nở, muối chà khô: hạt cứng, khi chà trực tiếp lên bạc sẽ gây trầy tương tự kem đánh răng.
- Giấm, nước chanh, nước tẩy có tính axit: có thể ăn mòn kim loại, làm mờ đá, hỏng ngọc trai; site này không khuyên dùng axit dưới bất kỳ hình thức nào.
- Nước tẩy javen, chất tẩy có clo: làm bạc đen nhanh và có thể gây rỗ bề mặt, hại cho hợp kim trong bạc 925.
- Trộn nhiều chất tẩy với nhau: nguy hiểm cho người, không chỉ cho món đồ. Tuyệt đối không làm.
- Giấy nhám, búi sắt, miếng rửa bát mặt nhám: phá huỷ bề mặt, chỉ thợ có máy mới làm lại được.
- Dung dịch nhúng làm sáng bán sẵn: nhiều loại có tính axit, làm sáng nhanh nhưng dễ làm mất lớp đen hoa văn, hại đá xốp và lớp xi; nếu dùng, đọc kỹ hướng dẫn, không dùng cho món có đá hay xi.
Khi không chắc một chất có hợp với món đồ hay không, thử ở chỗ khuất nhỏ nhất, hoặc đơn giản là dùng nước ấm và xà phòng dịu. Cách này chậm hơn, nhưng gần như không bao giờ làm hỏng gì.
Đánh bóng ở nhà và đánh bóng ở tiệm khác nhau thế nào
Ở nhà, khăn và kem chỉ lấy đi lớp xỉn và làm sáng bề mặt vốn đã phẳng. Chúng không xoá được vết xước rõ, vết móp, mặt sần do ăn mòn. Nếu bạn lau đúng cách mà món đồ vẫn mờ, lý do thường nằm ở xước hoặc ở lớp xi đã mòn, không phải ở lớp xỉn.
Ở tiệm, thợ dùng máy có bánh vải quay nhanh và sáp đánh bóng nhiều cấp độ mịn, đi từ thô tới tinh để làm phẳng xước rồi mới làm bóng. Việc này lấy đi nhiều kim loại hơn khăn lau, nên không nên làm thường xuyên; với phần lớn trang sức đeo hằng ngày, một lần đánh bóng máy sau một khoảng thời gian dài là đủ. Thợ cũng có thể làm lại lớp đen hoa văn, phun lại bề mặt mờ, xi lại lớp rhodium.
Một cách nghĩ hợp lý là: khăn lau dùng cho chăm sóc thường xuyên, kem dùng khi cần, tiệm dùng khi món đồ cần được đưa về gần trạng thái ban đầu. Nếu thấy mình phải dùng kem mỗi tuần, có lẽ vấn đề nằm ở chỗ cất hoặc thói quen đeo, không nằm ở chỗ thiếu một loại kem tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Khăn lau bạc có dùng lau vàng được không?
Một số khăn ghi dùng cho cả vàng và bạc, nhưng chất đánh bóng vẫn mài mòn lớp bề mặt, và khăn đã dùng cho bạc sẽ mang theo cặn xỉn. Với vàng xi, vàng mạ thì không nên dùng. Nếu muốn lau vàng, dùng một khăn riêng chưa từng lau bạc, hoặc chỉ dùng khăn vi sợi sạch.
Làm sao biết món bạc của mình có xi rhodium hay không?
Bạc xi rhodium thường trắng sáng hơn, hơi ngả lạnh, bóng như gương và chậm xỉn. Bạc trơn có tông trắng ấm hơn và xỉn nhanh hơn. Cách chắc chắn nhất là hỏi nơi bán và xem hoá đơn. Nếu đã lâu, nhìn chỗ hay cọ xát xem có lộ màu khác với phần còn lại không.
Khăn lau bạc đã đen hết có cần thay ngay không?
Chưa cần. Khăn đen là do đã lấy được xỉn ra, chất đánh bóng trong khăn vẫn còn tác dụng. Chỉ thay khi khăn cứng lại, khô, hoặc khi lau xong món bạc thấy có vệt bẩn bám lại. Không nên giặt khăn vì sẽ rửa trôi chất đánh bóng.
Kem đánh bóng đọng trắng trong khe nhẫn phải làm sao?
Rửa món đồ trong bát nước ấm có chút xà phòng dịu, dùng bàn chải lông thật mềm chải nhẹ vào khe, xả lại bằng nước sạch và lau khô. Không dùng tăm kim loại cạy vì dễ làm trầy và cong chấu. Nếu cặn đã khô cứng trong kẽ đá, mang ra tiệm làm sạch bằng máy.
Dùng khăn lau bạc có làm lỏng đá không?
Lau nhẹ thì không, nhưng nếu khăn mắc vào chấu và bạn kéo mạnh, chấu có thể bị bẻ cong làm lỏng đá. Với nhẫn đá chấu cao, lau quanh chấu bằng động tác miết nhẹ, không kéo khăn qua chấu. Sau khi lau, lắc nhẹ món đồ cạnh tai nghe xem có tiếng lạch cạch không.
Có nên đánh bóng bạc trước khi tặng quà không?
Món mới mua thường đã được làm sạch, không cần đánh bóng thêm. Với món đã cất lâu hoặc món cũ trong gia đình, lau nhẹ bằng khăn phù hợp với loại bề mặt là đủ. Tránh dùng kem cho món bạc xi hoặc có hoa văn làm đen, vì người nhận sẽ nhận một món đã mất lớp bề mặt gốc.