Tượng gà kim loại đứng trên đế thuỷ tinh trong có vẻ ngoài sáng sủa, hiện đại, nhưng đế trong suốt cũng để lộ mọi khuyết điểm mà đế đá che được: bọt khí, vết xước, mép mẻ, và nhất là vệt keo nối chân gà với đế. Kiểm một bộ tượng như vậy cần nhìn xuyên qua đế từ bên dưới, việc ít ai làm ở quầy. Thuỷ tinh cũng nặng và giòn, nên chuyện đóng gói khi mang đi tặng, gửi xe hay gửi bưu điện quan trọng không kém chuyện chọn mẫu.
Bài này đi theo thứ tự người mua sẽ gặp: đế là loại thuỷ tinh gì và tên gọi "pha lê" trên nhãn nghĩa là gì, kiểm đế và vết keo tại quầy, đóng gói để không vỡ trên đường, rồi kết bằng câu chuyện con gà trống trong tranh dân gian Việt, lý do loại tượng này hay được chọn làm quà dịp đầu năm. Phần chất liệu con gà và lớp mạ được nói kỹ ở các bài tỳ hưu, thiềm thừ trong cùng danh mục.
Đế "pha lê K9" và thuỷ tinh thường khác nhau thế nào
Trên nhãn tượng, đế trong suốt hay được gọi là "pha lê" hoặc "pha lê K9". Trong tiếng Việt thường ngày, pha lê vốn dùng cho loại thuỷ tinh có pha chì, rất trong và nặng, khi gõ cho tiếng ngân dài. K9 thì là tên một mác thuỷ tinh quang học không chì, thành phần gần với loại dùng làm thấu kính, được chuộng làm đồ lưu niệm vì trong, ít bọt, mài cạnh cho ánh sáng tán sắc đẹp. Hai thứ khác nhau nhưng trên quầy thường được gọi chung là pha lê.
Thuỷ tinh thường, loại dùng làm cốc, chai, kính cửa, rẻ hơn và hay ngả xanh nhẹ ở mép khi nhìn nghiêng, do có sắt lẫn trong cát nấu. Đế thuỷ tinh thường đổ khuôn dễ có bọt khí, gợn sóng, mép không sắc nét bằng loại mài. Không phải là hàng kém nếu được bán đúng tên và đúng giá, nhưng khác xa loại thuỷ tinh quang học ở độ trong.
Cách nhận biết nhanh tại quầy: nhìn đế từ mép bên hông, tức là nhìn xuyên qua bề dày khối thuỷ tinh. Thuỷ tinh quang học gần như không màu ở mép, chỉ hơi ánh xanh rất nhạt. Thuỷ tinh thường cho màu xanh lá rõ hơn. Nhựa acrylic trong thì nhẹ hơn hẳn, ấm tay nhanh, gõ nghe đục và rất dễ xước mờ khi lau. Câu nên hỏi người bán là "đế bằng gì", và đề nghị ghi đúng tên lên hoá đơn thay vì chữ pha lê chung chung.
Kiểm đế trong tại quầy: soi từ dưới lên
Đế trong cho phép nhìn thấy những thứ đế đá giấu đi. Tận dụng điều đó bằng cách kiểm theo thứ tự này:
- Nhấc bộ tượng bằng cách đỡ đế, đưa lên ngang tầm mắt, nhìn từ dưới đáy xuyên lên chân gà. Chỗ chân gà tiếp xúc với mặt đế sẽ hiện rõ qua lớp thuỷ tinh.
- Tìm bọt khí và vết nứt trong lòng đế. Vài bọt li ti ở thuỷ tinh đổ khuôn là bình thường; bọt to, dày đặc hoặc đường nứt mảnh hình chân chim thì không nên nhận.
- Miết đầu ngón tay quanh mép đế. Mép mài vát đều, không sắc, không mẻ. Mép mẻ nhỏ dưới đáy thường do va trong lúc vận chuyển, sẽ lan rộng nếu bị va thêm.
- Nhìn mặt trên đế dưới ánh sáng xiên. Vết xước dài, vết lau mờ nổi lên rõ khi đèn chiếu nghiêng; đế còn mới thì mặt trên trong và phẳng như mặt nước.
- Đặt lên mặt kính quầy và ấn nhẹ từng góc xem có bập bênh, rồi thử đẩy rất nhẹ vào ngực gà xem mối nối có dịch chuyển.
Với tượng đặt trên đế trong, ánh sáng là đồng minh của người mua. Nếu quầy tối, xin mang ra gần cửa hoặc dùng đèn pin điện thoại chiếu từ bên hông đế. Các lỗi trong thuỷ tinh hiện lên ngay khi có nguồn sáng xuyên qua.
Vết keo nhìn xuyên đế: chỗ nói thật nhất về tay nghề
Chân gà thường được gắn lên đế thuỷ tinh bằng keo trong suốt đông cứng dưới đèn tia cực tím, gọi tắt là keo UV. Keo tốt, thi công đúng, khi nhìn từ dưới lên sẽ thấy một lớp mỏng, trong, ôm gọn đúng hình bàn chân, không bọt. Thi công vội thì keo lan rộng thành vệt loang lổ quanh chân, có bọt khí bị kẹt bên trong, hoặc có khoảng trống chưa được keo phủ.
Bọt khí trong lớp keo không chỉ là chuyện thẩm mỹ. Mỗi bọt là một chỗ keo không bám, làm giảm diện tích chịu lực của mối nối vốn đã nhỏ. Bàn chân gà chỉ có vài phân vuông tiếp xúc; nếu một nửa diện tích đó là bọt khí thì con gà sẽ bong khi bị quẹt nhẹ. Nhìn từ dưới lên, bọt khí hiện thành những chấm sáng tròn hoặc vệt bạc trong lớp keo.
Keo UV loại kém còn ngả vàng theo thời gian, nhất là khi tượng đặt nơi có nắng chiếu. Lúc mới mua không thấy, vài tháng sau dưới chân gà xuất hiện quầng vàng nhạt rất dễ nhìn qua đế trong. Không có cách kiểm trước tại quầy, nhưng có thể hạn chế bằng cách đặt tượng tránh nắng trực tiếp. Một số mẫu gắn bằng ốc xuyên đế qua lỗ khoan, nhìn từ dưới sẽ thấy đầu ốc; kiểu này bền hơn nhưng khó làm đẹp trên đế trong, nên ít gặp hơn ở tượng nhỏ.
Đóng gói khi mang đi tặng hoặc gửi đi xa
Tượng kim loại trên đế thuỷ tinh có hai điểm yếu cùng lúc: chân gà mảnh và đế giòn. Hộp xốp định hình đi kèm khi mua là thứ đầu tiên nên giữ lại. Nếu phải tự đóng gói, làm theo các nguyên tắc sau:
- Không để chân gà chịu lực. Chèn đỡ dưới thân gà và đuôi gà bằng xốp hoặc giấy vo chặt, sao cho khi hộp bị xóc, lực dồn vào khối chèn chứ không dồn vào hai cẳng chân.
- Bọc riêng mặt đế và các cạnh đế bằng màng bong bóng hai lớp. Góc đế là chỗ va chạm đầu tiên khi hộp rơi.
- Hộp trong và hộp ngoài. Đặt hộp đựng tượng vào một thùng lớn hơn, chèn kín khoảng trống bốn phía ít nhất vài phân. Hộp đơn chỉ có một lớp giấy là cách nhanh nhất để nhận một đế vỡ.
- Lắc thử trước khi dán thùng. Không nghe tiếng gì xê dịch bên trong mới là đóng gói đạt.
- Ghi chú hàng dễ vỡ và chiều đặt bên ngoài thùng, đồng thời báo rõ với bên vận chuyển. Chụp ảnh tượng và cách đóng gói trước khi gửi để làm căn cứ nếu có hư hỏng.
Khi tự mang đi tặng bằng xe máy, đặt hộp nằm trong lòng, đế ở dưới, tránh treo ở móc xe nơi hộp đập vào chân và đầu xe suốt dọc đường. Đi ô tô thì đặt hộp dưới sàn xe chứ không trên ghế, vì phanh gấp sẽ làm hộp trên ghế văng ra.
Gà trống trong tranh dân gian Việt và vì sao thành quà đầu năm
Trong dòng tranh dân gian Đông Hồ, gà trống là đề tài quen thuộc. Bức tranh gà trống đứng oai vệ, mào đỏ, đuôi cong, thường được dán dịp Tết như một lời chúc lành cho năm mới. Bên cạnh đó là những bức đàn gà mẹ con quây quần, gợi cảnh ấm no, sum vầy. Người xưa dán tranh gà không phải vì tin con gà sẽ làm ra của cải, mà vì đó là hình ảnh gần gũi nhất của làng quê: tiếng gà gáy mở đầu ngày mới, đàn gà quanh sân là dấu hiệu một nhà đủ đầy.
Dân gian Á Đông còn gán cho gà trống năm phẩm chất tốt, thường được kể là văn, võ, dũng, nhân, tín, gắn với cái mào như mũ, cựa như vũ khí, tính hăng hái khi gặp đối thủ, biết gọi đàn khi tìm được mồi, và gáy đúng giờ. Đó là lối nói ẩn dụ để dạy người, không phải mô tả sinh học. Khi tượng gà kim loại được rao bán kèm những ý nghĩa này, nên hiểu là lời chúc theo tập quán.
Từ tranh giấy đến tượng kim loại, con gà trống vẫn giữ vai một lời chúc. Vì thế tượng gà mạ vàng hay được chọn làm quà đầu năm, quà năm Dậu, quà khai trương. Với người tặng, điều nên quan tâm vẫn là món đồ được làm tốt và ghi đúng chất liệu, để lời chúc không bị kèm theo một con gà bong chân sau vài tuần. Những lời hứa về công việc, về hoá giải điều xấu gắn với tượng gà là quan niệm của người bán, không có căn cứ để kiểm chứng.
Muốn xem thêm mẫu tượng, đồ mỹ nghệ kim loại có mô tả chất liệu rõ ràng thì có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Đặt và giữ tượng gà đế thuỷ tinh ở nhà
Chọn chỗ có ánh sáng xuyên qua. Đế trong đẹp nhất khi có ánh sáng đi qua, như kệ gần cửa sổ có rèm hoặc tủ kính có đèn. Tránh nắng chiếu thẳng nhiều giờ mỗi ngày để keo không ngả vàng, lớp mạ không nóng lên liên tục.
Lau đế bằng khăn sợi nhỏ. Dấu tay trên thuỷ tinh rất dễ thấy. Khăn sợi nhỏ khô hoặc hơi ẩm là đủ. Nếu dùng nước lau kính, xịt vào khăn chứ không xịt lên đế, và tránh để dung dịch chạm vào chân gà, lớp keo và lớp mạ.
Lót dưới đáy. Đế thuỷ tinh trực tiếp trên mặt đá, mặt kính sẽ trượt và có thể xước cả hai. Dán bốn chấm nỉ hoặc cao su trong ở bốn góc đáy, vừa chống trượt vừa không che mất vẻ trong suốt nhìn từ bên cạnh. Chấm lót cũng giúp đế không cọ trực tiếp xuống mặt bàn mỗi lần xoay tượng để lau.
Kiểm mối keo định kỳ. Mỗi lần lau, nhìn từ dưới lên xem vùng keo dưới chân gà có xuất hiện vệt bạc mới, dấu hiệu keo bắt đầu tách khỏi thuỷ tinh. Phát hiện sớm thì có thể nhờ nơi bán dán lại trước khi con gà rời hẳn và rơi.
Câu hỏi thường gặp
Đế thuỷ tinh bị xước mờ có đánh bóng lại được không?
Vết xước rất nhẹ có thể giảm bớt bằng bột đánh bóng chuyên cho thuỷ tinh và máy đánh, nhưng làm tại nhà dễ tạo vùng gợn sóng. Vết sâu thì cần mài lại mặt đế ở xưởng kính. Với đế nhỏ, chi phí đôi khi không đáng, nên phòng xước bằng cách lau đúng khăn và lót đáy.
Đế pha lê có phải là đá quý không?
Không. Pha lê và thuỷ tinh quang học là vật liệu nhân tạo nấu chảy từ cát thạch anh và các phụ gia. Chúng có thể rất đẹp và giá trị thẩm mỹ cao, nhưng không phải khoáng vật tự nhiên. Nếu người bán gọi đế là "đá pha lê tự nhiên", nên đề nghị ghi rõ chất liệu lên hoá đơn.
Con gà bị bong khỏi đế thuỷ tinh có tự dán lại được không?
Có thể dán bằng keo UV dành cho thuỷ tinh và kim loại, cần đèn UV để keo đông. Phải làm sạch hết keo cũ, lau cồn cả hai bề mặt và giữ con gà đúng vị trí. Nếu không có dụng cụ, nhờ tiệm kính hoặc nơi bán dán lại sẽ cho vết keo đẹp hơn.
Vì sao đế thuỷ tinh dày lại có vệt cầu vồng khi chiếu đèn?
Mép đế được mài vát làm ánh sáng bị khúc xạ và tách thành các màu, giống lăng kính. Đây là hiệu ứng được cố ý tạo ra ở đế thuỷ tinh quang học. Vệt cầu vồng xuất hiện ở bên trong lòng đế, giống vết rạn, thì có thể là ứng suất hoặc nứt ngầm, nên xem kỹ.
Tượng gà đế thuỷ tinh có hợp để trên bàn làm việc không?
Hợp nếu bàn rộng và tượng đặt xa mép, xa chỗ tay chuột, cốc nước. Thuỷ tinh rơi từ độ cao mặt bàn xuống sàn gạch gần như chắc chắn vỡ. Với bàn chật, tượng gà trên đế đá hoặc đế kim loại thấp, rộng sẽ an toàn hơn.
Gửi tượng đế thuỷ tinh qua đường bưu điện có nên mua bảo hiểm hàng hoá không?
Nên cân nhắc với món có giá trị, vì hàng dễ vỡ thường bị loại trừ hoặc bồi thường hạn chế nếu không khai báo. Hỏi rõ điều kiện bồi thường của bên vận chuyển, chụp ảnh tượng và cách đóng gói trước khi giao, và mở hộp có quay video khi người nhận nhận hàng.