Đồ mỹ nghệ mạ vàng giữ được màu lâu nhất khi đặt trong tủ kính hoặc hộp mica kín, xa nguồn ẩm, nắng trực tiếp, khói bếp và khói nhang, và chỉ được làm sạch bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô. Lớp vàng trên các món này rất mỏng; mọi cách lau mạnh, kem đánh bóng hay hoá chất tẩy rửa đều mài nó đi nhanh hơn thời gian.
Bài này dành cho người đã có món đồ trên kệ: tượng, hồ lô, bắp cải, thuyền buồm, hoa mạ vàng hay tranh vàng lá. Nội dung đi qua chỗ đặt, đế và hộp, những tác nhân làm xỉn và bong lớp mạ, cách lau bụi theo từng kiểu bề mặt, đóng gói khi chuyển nhà và lúc nào nên mang đi mạ lại thay vì tự xử lý.
Vì sao đồ mạ vàng xỉn, loang và bong
Vàng tuổi cao gần như không bị oxy hoá, nên khi một món "mạ vàng" xỉn đi, thủ phạm thường không phải lớp vàng mà là những gì nằm dưới và quanh nó. Lớp mạ trên đồ mỹ nghệ thường rất mỏng, có lỗ li ti ở cấp hiển vi; hơi ẩm và các khí trong không khí đi qua đó tới lớp kim loại lót bên dưới như đồng, niken, hợp kim kẽm, làm chúng biến màu và đẩy những vết sậm lên bề mặt.
Ở những món có phủ thêm lớp sơn bóng trong suốt để bảo vệ, chính lớp sơn này có thể ngả vàng đục theo năm tháng dưới nắng, hoặc bị nứt chân chim khi nhiệt độ thay đổi nhiều. Lúc đó món đồ trông mờ, loang, dù lớp vàng bên dưới vẫn còn. Với đồ dán vàng lá, lá vàng rất mỏng bám bằng keo; ẩm làm keo yếu, lá vàng có thể phồng hoặc bong từng mảng.
Chỗ bong đầu tiên hầu như luôn là chỗ hay bị chạm: đỉnh đầu tượng, mép lá bắp cải, quai hồ lô, cạnh đế. Mỗi lần cầm lên, mồ hôi và ma sát ở đầu ngón tay mài một chút lớp mạ. Hiểu cơ chế này giúp giải thích vì sao các cách giữ bên dưới đều xoay quanh ba việc: tránh ẩm, tránh chạm, tránh mài.
Tủ kính, hộp mica hay để trần: so ba cách trưng bày
Không phải món nào cũng cần tủ kính, nhưng chỗ đặt quyết định món đồ giữ màu được bao lâu. Bảng so sánh ba cách phổ biến:
| Cách trưng bày | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Hộp mica kín đi kèm | Chắn bụi, chắn tay chạm, dễ lau mặt ngoài | Mica dễ xước, có thể ố vàng sau nhiều năm | Hoa mạ vàng, món nhỏ nhiều chi tiết |
| Tủ kính có cửa | Chắn bụi và khói tốt, bày được nhiều món | Bên trong dễ đọng ẩm nếu tủ đặt sát tường ẩm | Bộ sưu tập, món đôi, tượng nhỏ |
| Để trần trên kệ, bàn | Dễ ngắm, dễ di chuyển | Bám bụi, bị chạm nhiều, hứng khói và hơi nước | Món dáng khối đơn giản, dễ lau |
| Tranh vàng lá treo tường | Xa tầm tay, có kính che | Ẩm có thể đọng sau kính, lá vàng phồng | Chỗ tường khô, không đối diện cửa sổ nắng |
Với tủ kính, đặt thêm một gói hút ẩm nhỏ ở góc trong và thay theo mùa, nhất là mùa nồm ở miền Bắc. Đừng đặt tủ sát bức tường hay thấm nước hoặc tường giáp nhà tắm; hơi ẩm từ tường đi vào tủ và đọng lại, làm lớp mạ xỉn nhanh hơn cả khi để ngoài.
Những tác nhân nên tránh quanh chỗ đặt
Chỗ đặt tốt cho đồ mạ vàng là chỗ khô, mát, ít người chạm. Những thứ nên để xa:
- Nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính: làm nóng bề mặt, đẩy nhanh việc ố vàng lớp sơn phủ và làm mica giòn, ngả màu.
- Khói bếp và hơi dầu mỡ: bám thành lớp nhờn trên bề mặt, giữ bụi lại và khó lau sạch mà không dùng chất tẩy.
- Khói nhang, khói nến: để lại muội và các hợp chất làm sậm màu lớp lót, nhất là ở những rãnh chi tiết sâu.
- Máy tạo ẩm, bể cá, chậu cây tưới thường xuyên, cửa nhà tắm: nguồn hơi ẩm cục bộ ngay cạnh món đồ.
- Luồng gió máy lạnh thổi thẳng: thay đổi nhiệt độ nhanh có thể làm đọng sương lên bề mặt kim loại khi tắt máy.
- Bình xịt phòng, nước lau kính, sáp thơm: hơi hoá chất bám lên bề mặt; khi xịt gần kệ nên che món đồ hoặc dời đi.
- Lối đi chính, góc trẻ nhỏ chơi đùa, chỗ chó mèo hay nhảy lên: nguy cơ va đổ lớn hơn nguy cơ xỉn màu.
Không cần tìm chỗ hoàn hảo. Chỉ cần tránh được hai ba tác nhân lớn nhất trong nhà bạn, như khói bếp ở nhà ống thông phòng khách hay nồm ẩm ở tầng trệt, món đồ đã giữ được màu lâu hơn rõ rệt.
Lau bụi đúng cách theo từng kiểu bề mặt
Việc thường xuyên nhất và cũng dễ làm hỏng nhất là lau bụi. Với mọi món mạ vàng, dụng cụ chính là chổi lông mềm, loại cọ trang điểm hay cọ vẽ lông dê sạch, dùng để phẩy bụi ra khỏi rãnh chi tiết. Sau đó, nếu cần, dùng khăn sợi nhỏ khô, chấm nhẹ chứ không chà. Lau một hai tuần một lần với món để trần, vài tháng một lần với món trong tủ kính là đủ.
Món mạ vàng bóng, mặt nhẵn có thể lau nhẹ bằng khăn khô theo một chiều. Món dán vàng lá thì không lau bằng khăn: lá vàng mỏng và keo bên dưới có thể bị kéo theo sợi vải; chỉ dùng chổi lông thật mềm, phẩy rất nhẹ. Món phủ nhũ hay sơn màu vàng cũng chỉ phẩy bụi, vì lớp nhũ dễ trôi khi gặp ẩm. Món có đá dán, hạt trang trí thì tránh móc khăn vào chân đá.
Không dùng kem đánh bóng kim loại, khăn đánh bóng bạc có tẩm hoá chất, nước rửa chén, cồn, nước lau kính hay giấm. Những thứ này hoặc mài mòn, hoặc làm hỏng lớp sơn phủ bảo vệ. Nếu món đồ bám một lớp nhờn do khói bếp lâu năm mà khăn khô không lau được, đừng tự ngâm rửa; mang ra tiệm hoặc thợ làm đồ mỹ nghệ để họ làm sạch theo cách phù hợp với từng loại bề mặt.
Đóng gói khi chuyển nhà hoặc cất đi lâu ngày
Chuyển nhà là lúc đồ mỹ nghệ hay hỏng nhất: gãy chi tiết, trầy lớp mạ, mất đế. Các bước gợi ý:
- Chụp ảnh từng món trên kệ trước khi tháo, để khi xếp lại còn nhớ món nào đi với đế nào, món đôi nào đứng bên nào.
- Đeo găng tay vải sạch khi cầm, nhấc món đồ bằng phần thân dày, không nhấc bằng quai, sừng, cánh, lá mỏng.
- Đặt lại vào hộp xốp gốc nếu còn; nếu không, quấn một lớp giấy mềm không in chữ, rồi một lớp màng bọc bong bóng, bên trong nhẹ, bên ngoài dày.
- Tháo món đồ khỏi đế nếu đế rời được; gói đế riêng, dán ghi chú cặp nào đi với nhau.
- Xếp vào thùng carton nhỏ, chèn kín khe trống để món đồ không xê dịch; ghi hàng dễ vỡ, mặt nào hướng lên.
- Tự mang theo những món quý nhất thay vì để chung xe tải; sau khi tới nhà mới, mở thùng sớm, kiểm từng món, để món đồ khô thoáng vài giờ trước khi bày.
Nếu cất món đồ lâu ngày, đặt kèm gói hút ẩm trong hộp và cất ở nơi khô ráo, không phải gầm cầu thang hay tầng hầm ẩm. Kiểm lại vài tháng một lần, nhất là sau mùa nồm.
Khi nào nên mang đi mạ lại
Có ba dấu hiệu cho thấy món đồ đã vượt quá khả năng lau chùi tại nhà. Một là lớp vàng mòn lộ rõ màu kim loại bên dưới ở nhiều chỗ, như màu đỏ hồng của đồng hay màu xám trắng của hợp kim. Hai là xuất hiện đốm xanh, đốm đen hoặc vết sần nổi lên từ bên dưới lớp mạ, thường là lớp lót đang bị ăn mòn. Ba là lá vàng bong từng mảng hay lớp sơn phủ nứt, đục toàn bộ.
Mạ lại đồ mỹ nghệ không phải việc làm tại nhà, vì liên quan tới hoá chất và dòng điện cần thiết bị chuyên dụng. Khi mang tới tiệm hay xưởng, hỏi rõ: họ có làm sạch và xử lý lớp lót trước khi mạ không, có phủ lớp bảo vệ sau khi mạ không, màu vàng sau khi mạ có giống màu cũ không, và với món dán vàng lá thì họ dán lại toàn bộ hay chỉ vá chỗ bong. Món có đá dán, chi tiết keo hay đế liền cần hỏi họ tháo lắp thế nào.
Cũng nên cân nhắc giá trị tình cảm và giá trị sử dụng. Với một món quà kỷ niệm, mạ lại là cách giữ nó thêm nhiều năm. Với một món đồ trang trí bình thường đã bong nặng, chi phí mạ lại có thể không hợp lý so với giá trị món đồ; khi đó giữ nguyên làm kỷ niệm hoặc thay món mới đều là lựa chọn hợp lý. Đồ mạ không có giá trị kim loại đáng kể, nên đừng mạ lại với mong món đồ "lên giá".
Lịch kiểm định kỳ cho món đồ trên kệ
Đồ mạ vàng hỏng từ từ, nên phát hiện sớm giúp xử lý nhẹ nhàng hơn nhiều. Một lịch đơn giản theo nhịp sinh hoạt của gia đình:
- Mỗi một hai tuần: phẩy bụi món để trần bằng chổi lông, nhìn lướt chỗ hay bị chạm như đỉnh đầu, quai, mép lá.
- Mỗi tháng: lau mặt ngoài hộp mica, tủ kính bằng khăn khô, nhìn xem mặt trong kính có đọng hơi nước không.
- Đầu và cuối mùa nồm: thay gói hút ẩm trong tủ, lật đế xem có mốc, có vệt xanh ở chân món đồ không.
- Trước Tết, khi dọn nhà lớn: kiểm từng món, xem keo giữa thân và đế còn chắc không, chi tiết dán có lỏng không.
- Sau khi sửa nhà, sơn tường, đánh bóng sàn: lau bụi mịn bám trên món đồ, vì bụi xây dựng có tính mài mòn.
- Mỗi năm một lần: chụp ảnh lại từng món ở cùng góc, so với ảnh năm trước để thấy lớp mạ có đổi màu không.
Ghi chép không cần cầu kỳ, một album ảnh trong điện thoại là đủ. Khi thấy chỗ mòn mở rộng dần qua hai lần so ảnh, đó là lúc tính chuyện mang đi xử lý, trước khi lớp lót bên dưới bị ăn mòn sâu.
Câu hỏi thường gặp
Đồ mỹ nghệ mạ vàng bị xỉn có tự làm sáng lại được không?
Nếu chỉ là bụi và vết tay, phẩy bụi bằng chổi lông mềm và chấm khăn khô là đủ. Nếu xỉn do lớp lót bên dưới biến màu hoặc lớp sơn phủ ố vàng, lau tại nhà không khắc phục được và dễ làm hỏng thêm; nên mang tới tiệm hoặc thợ chuyên làm đồ mạ.
Có dùng kem đánh bóng bạc cho đồ mạ vàng được không?
Không nên. Kem đánh bóng và khăn đánh bóng có tẩm hoá chất mài mòn bề mặt, sẽ lấy đi lớp vàng rất mỏng và làm lộ kim loại bên dưới. Đồ mạ chỉ nên lau bằng khăn khô mềm hoặc chổi lông.
Đặt đồ mạ vàng gần chỗ thắp nhang có bị xỉn nhanh không?
Khói nhang, khói nến và muội bám lâu ngày làm bề mặt sậm và nhờn, nên đồ mạ đặt gần nơi thắp nhang thường xỉn nhanh hơn chỗ khác. Nếu đặt ở đó, nên dùng hộp mica che và phẩy bụi thường xuyên hơn.
Hộp mica bị ố vàng thì có ảnh hưởng tới món đồ không?
Mica ố chủ yếu ảnh hưởng tới việc ngắm nhìn chứ không làm hại món đồ bên trong. Tránh đặt hộp dưới nắng trực tiếp để mica bền hơn; nếu ố nhiều, có thể hỏi tiệm thay hộp mica cùng cỡ thay vì bỏ cả món đồ.
Đồ dán vàng lá có lau bằng khăn ẩm được không?
Không. Lá vàng rất mỏng, bám bằng keo, hơi nước làm keo yếu và lá vàng dễ bị khăn kéo theo. Chỉ dùng chổi lông thật mềm phẩy nhẹ, để món đồ ở nơi khô ráo và tránh cầm vào phần dán vàng.
Mạ lại đồ mỹ nghệ có làm tăng giá trị món đồ không?
Mạ lại giúp món đồ đẹp trở lại, nhưng lớp vàng mới vẫn rất mỏng nên giá trị kim loại gần như không thay đổi. Hãy coi đó là chi phí giữ gìn một món kỷ niệm hay đồ trang trí, không phải cách làm món đồ có giá hơn.