Tượng và đồ mỹ nghệ kim loại cỡ nhỏ, như tỳ hưu, thiềm thừ, tượng gà, hồ lô, bắp cải mạ vàng, phần lớn chỉ cần lau bụi khô bằng chổi lông mềm và khăn vi sợi; không ngâm nước, không dùng khăn hay kem đánh bóng, không dùng cồn hay chất tẩy. Lớp mạ vàng trang trí rất mỏng, nhiều món còn có thêm lớp sơn phủ bóng trong suốt, dưới cùng thường là lõi hợp kim kẽm hay đồng. Lau quá tay làm mòn hai lớp ngoài; nước len vào chỗ hở làm lõi kẽm bị oxy hoá, đẩy lớp mạ phồng lên rồi bong.
Cách làm sạch phụ thuộc vào loại bề mặt, nên bài bắt đầu bằng việc nhận ra món đồ của bạn thuộc loại nào, sau đó là quy trình lau bụi khô dùng cho hầu hết món, khi nào được phép lau ẩm, cách xử lý dấu vân tay, nốt phồng, bột trắng, mảng bong, và cách đặt để ít phải lau. Phần chọn mua tượng và đồ mạ vàng có ở các danh mục khác trong trang.
Nhận loại bề mặt trước khi lau
Cùng màu vàng óng, các món đồ mỹ nghệ có thể có bề mặt rất khác nhau. Nếu còn hoá đơn hay mô tả của nơi bán, đối chiếu thêm; nếu không, nhìn theo các dấu hiệu sau:
| Loại bề mặt | Nhận ra thế nào | Chịu được gì | Tránh |
|---|---|---|---|
| Mạ vàng điện phân trên đồng hoặc kẽm | Màu vàng đều, chỗ mòn lộ màu đồng hồng hoặc xám trắng | Chổi mềm, khăn vi sợi khô, khăn hơi ẩm vắt kiệt | Ngâm nước, khăn đánh bóng, chà mạnh |
| Mạ vàng có phủ sơn bóng trong | Bóng như phủ kính, có khi thấy vệt sơn đọng ở kẽ | Chổi mềm, khăn khô | Cồn, dung môi, nước tẩy, nhiệt |
| Dán vàng lá thật | Bề mặt có nếp nối mảnh giữa các lá, màu vàng hơi mờ ấm | Thổi bụi, chổi thật mềm chạm rất nhẹ | Mọi thứ có ma sát, nước, ngón tay |
| Phủ nhũ hoặc sơn màu vàng | Màu vàng hơi đục, có ánh kim lấp lánh như bột | Chổi mềm, khăn khô | Nước, cồn, cào bằng móng |
| Đồng thau mộc hoặc đánh bóng không mạ | Màu vàng có thể sẫm dần, có vệt xanh ở chỗ ẩm | Khăn khô, khăn hơi ẩm, chút xà phòng dịu | Axit, chất tẩy mạnh |
| Bạc khối hoặc mạ bạc | Màu trắng, xỉn dần sang vàng, nâu | Như trang sức bạc cùng loại | Khăn đánh bóng với món mạ bạc mỏng |
Nếu không chắc, coi món đồ là loại mỏng manh nhất có thể và chỉ lau bụi khô. Không bao giờ thử một cách làm mạnh tay ở mặt chính của tượng; nếu cần thử, chọn chỗ khuất nhất như mặt sau đế, mặt dưới bụng.
Món dán vàng lá thật cần được coi như một bức tranh: hạn chế chạm, không lau, chỉ giữ cho bụi không bám. Lớp vàng lá mỏng tới mức một lần miết ngón tay có thể làm mất một mảng.
Quy trình lau bụi khô dùng cho hầu hết món
Bụi là thứ cần xử lý thường xuyên nhất với tượng để bàn, để kệ. Lau khô đúng cách gần như không bao giờ làm hỏng món đồ:
- Rửa sạch và lau khô tay, hoặc đeo găng vải cotton mỏng. Dầu và mồ hôi trên ngón tay để lại dấu vân tay, lâu ngày thành vết mờ khó lau trên lớp mạ.
- Đặt tượng lên một chiếc khăn gấp đôi trên mặt bàn, không cầm tượng lơ lửng; tượng nhỏ có sừng, đuôi mảnh dễ gãy khi rơi.
- Dùng bóng thổi bụi hoặc thổi nhẹ để đẩy bụi rời ra khỏi kẽ vảy, lông, miệng.
- Dùng chổi lông thật mềm, loại cọ trang điểm hoặc cọ vẽ lông mềm, quét theo chiều chi tiết, từ trên xuống dưới.
- Lau các mặt phẳng, mặt lồi bằng khăn vi sợi khô sạch, lực nhẹ, không miết đi miết lại một chỗ.
- Lau đế riêng: đế đá, đế thuỷ tinh có thể lau khăn hơi ẩm rồi lau khô, nhưng không để nước chảy lên phần kim loại.
- Đặt tượng lại vị trí, cầm vào thân chắc hoặc đế, không cầm vào sừng, đuôi, cánh.
Với tượng để nơi ít bụi, lau khô như vậy mỗi một hai tuần là đủ. Bụi để lâu kết với hơi ẩm và dầu từ không khí bếp thành lớp cáu bám chặt, lúc đó mới cần tới lau ẩm.
Khi nào được lau ẩm và lau thế nào cho an toàn
Lau ẩm chỉ cần khi trên tượng có lớp cáu mà chổi và khăn khô không lấy được, chẳng hạn tượng để gần bếp, gần nơi có khói thuốc, hoặc bị dính vết dầu tay lâu ngày. Với tượng mạ vàng không có lớp vàng lá, không phủ nhũ, có thể dùng một khăn vi sợi nhúng nước ấm có một giọt nước rửa chén dịu, vắt thật kiệt tới mức gần như khô, lau nhẹ từng vùng nhỏ.
Ngay sau mỗi vùng vừa lau ẩm, lau lại bằng khăn khô để nước không đọng. Đặc biệt chú ý các kẽ chân, kẽ đuôi, miệng, lỗ ở đáy tượng, vì nước đọng ở đó sẽ len vào lõi. Không xịt nước trực tiếp lên tượng, không rửa dưới vòi, không ngâm. Tượng hợp kim kẽm mạ đặc biệt sợ nước đọng, vì đây chính là con đường gây ra nốt phồng và bột trắng về sau.
Không dùng cồn, nước lau kính, nước tẩy, xăng thơm hay dung môi để lau tượng mạ vàng. Nhiều món có lớp sơn phủ bóng trong suốt bảo vệ lớp mạ; dung môi và cồn có thể làm lớp phủ này mờ, loang hoặc tan, khi đó lớp mạ bên dưới mất lớp bảo vệ và xỉn rất nhanh. Khăn lau bạc, kem đánh bóng cũng không dùng cho đồ mạ vàng, vì chúng mài mất chính lớp vàng mỏng đó.
Sau khi lau ẩm, để tượng đứng ở chỗ thoáng khoảng một giờ trước khi đặt lại vào tủ kính hay kệ kín. Nếu tượng có lỗ ở đáy, đặt nghiêng nhẹ trên khăn để hơi ẩm còn sót bên trong thoát ra. Lần lau ẩm tiếp theo nên cách khá xa; nếu thấy mình phải lau ẩm thường xuyên, chỗ đặt tượng đang có vấn đề về bụi dầu hoặc độ ẩm.
Nốt phồng, bột trắng, mảng bong: đừng cạo, đừng sơn đè
Nốt phồng nhỏ dưới lớp mạ. Thường gặp ở tượng hợp kim kẽm mạ để nơi ẩm. Lõi kẽm bị oxy hoá tạo thành chất có thể tích lớn hơn, đẩy lớp mạ lên thành nốt. Nốt phồng sẽ lan dần và cuối cùng vỡ ra. Cạo nốt phồng chỉ làm lộ thêm lõi và tăng tốc độ hỏng. Việc nên làm là chuyển tượng tới chỗ khô hơn để làm chậm quá trình, và hỏi thợ mạ nếu muốn sửa.
Bột trắng ở đáy, ở kẽ. Bột trắng xám ở chỗ lớp mạ đã hở là sản phẩm ăn mòn của kẽm. Dùng chổi khô quét nhẹ cho đi phần bột rời, lau khô, không cọ nước. Nếu bột tiếp tục xuất hiện, chỗ đặt tượng đang quá ẩm.
Mảng mạ bong lộ lõi. Đừng sơn nhũ vàng đè lên để che, vì màu sẽ lệch, lớp sơn bong theo lớp mạ cũ, và khi mang ra thợ, thợ phải tẩy cả lớp sơn đó. Nếu món đồ có giá trị với bạn, hỏi thợ mạ về việc làm sạch và mạ lại; nếu là món đại trà, cân nhắc chi phí so với thay món mới.
Vệt xanh trên đồng thau mộc. Đồng thau để ẩm có thể lên vệt xanh. Lau khô, đặt chỗ khô ráo. Không dùng axit, chanh, giấm để tẩy theo các mẹo truyền tai; nếu cần làm sạch sâu, nhờ thợ đồ đồng.
Tượng bạc, tượng đồng thau và đồ dán vàng lá: ba trường hợp riêng
Tượng bạc khối hoặc bạc đúc cỡ nhỏ xỉn theo cách giống trang sức bạc. Có thể lau bằng khăn lau bạc ở phần mặt lồi, nhưng phần lớn tượng bạc có chủ ý để sẫm ở kẽ vảy, kẽ lông cho nổi khối. Lau khăn chỉ ở chỗ lồi, giữ chỗ chìm. Tượng chỉ là vỏ bạc mỏng nhồi lõi thì lau nhẹ hơn nữa, vì vỏ dễ móp khi ấn và không chịu được nhiều lần đánh bóng.
Tượng đồng thau không mạ có hai hướng chăm: giữ sáng hoặc để sẫm tự nhiên. Nhiều người thích lớp sẫm màu theo thời gian và chỉ lau bụi; giữ sáng thì cần lau khô thường xuyên hơn, và có thể nhờ thợ đánh bóng rồi phủ lớp bảo vệ trong. Đừng xen kẽ hai hướng, vì đánh bóng một phần sẽ để lại mảng sáng mảng sẫm khó coi.
Đồ dán vàng lá như tranh vàng lá, hộp dán vàng lá, tượng thếp vàng là loại mỏng manh nhất. Không lau, không chạm ngón tay. Chỉ dùng bóng thổi bụi hoặc chổi lông cực mềm chạm thật nhẹ. Tranh vàng lá nên để trong khung kính và lau mặt kính bên ngoài. Món dán vàng lá đã bong, rách lớp lá thì để thợ chuyên về thếp vàng xử lý, không tự dán lại bằng keo.
Đặt tượng ở đâu để ít phải lau
Chỗ đặt quyết định tượng bám bụi và cáu nhanh tới đâu, và lớp mạ giữ được bao lâu. Những gợi ý dưới đây chỉ xét về độ bền của vật liệu, không xét chuyện hướng hay vị trí theo quan niệm:
- Tránh gần bếp: hơi dầu mỡ bám lên tượng thành lớp cáu dính, hơi nấu có lưu huỳnh làm bạc và đồng sẫm nhanh.
- Tránh cạnh cửa sổ có nắng gắt và mưa hắt: nhiệt và độ ẩm thay đổi liên tục làm lớp phủ bóng nứt và lớp mạ trên kẽm phồng.
- Tránh phòng tắm, chỗ gần máy giặt, bể cá: độ ẩm cao là kẻ thù của tượng hợp kim kẽm mạ.
- Tránh đặt trực tiếp dưới điều hoà nơi nước có thể nhỏ giọt hoặc hơi lạnh làm đọng sương lên tượng.
- Tủ kính có cửa hoặc kệ trong phòng khô là chỗ tốt nhất, giảm bụi đáng kể.
- Đặt xa mép bàn, xa tầm tay trẻ nhỏ: tượng có sừng, đuôi nhọn, và lớp mạ có thể bong; món nhỏ còn có nguy cơ hóc nuốt.
Khi dọn nhà, chuyển nhà, gói tượng trong khăn mềm rồi mới bọc thêm lớp chống sốc, không quấn băng dính trực tiếp lên bề mặt mạ. Băng dính khi bóc ra có thể kéo theo lớp phủ bóng hoặc lớp vàng lá.
Câu hỏi thường gặp
Tượng mạ vàng bị mờ có dùng khăn lau bạc lau cho sáng được không?
Không nên. Khăn lau bạc có chất mài, sẽ lấy đi lớp vàng mạ rất mỏng và lớp phủ bóng nếu có, làm lộ màu lõi ở chỗ lồi. Tượng mạ vàng mờ thường do bụi và cáu, chỉ cần chổi mềm và khăn vi sợi khô, hoặc khăn hơi ẩm vắt kiệt rồi lau khô ngay.
Có nên rửa tượng kim loại nhỏ dưới vòi nước cho sạch hẳn không?
Không nên với tượng mạ, nhất là tượng hợp kim kẽm. Nước vào lỗ đáy và các chỗ hở của lớp mạ sẽ đọng lại bên trong, làm lõi bị oxy hoá, sau đó lớp mạ phồng và bong. Chỉ tượng đồng thau đặc không mạ hoặc bạc khối mới chịu được rửa, và vẫn phải lau khô kỹ.
Dấu vân tay trên tượng mạ vàng lau mãi không hết phải làm sao?
Dấu vân tay để lâu là dầu da đã bám chặt. Dùng khăn vi sợi hơi ẩm có một giọt nước rửa chén dịu, vắt thật kiệt, lau nhẹ đúng vùng đó rồi lau khô ngay. Sau đó cầm tượng bằng găng vải hoặc tay sạch khô để không để lại dấu mới.
Tượng hợp kim kẽm mạ vàng bị phồng có tự sửa được không?
Không nên tự sửa. Cạo nốt phồng, sơn đè hay dán keo đều làm tình trạng tệ hơn và khó sửa về sau. Chuyển tượng tới nơi khô ráo để làm chậm quá trình. Nếu món đồ có ý nghĩa, hỏi thợ mạ về việc làm sạch lớp ăn mòn và mạ lại; với món đại trà, cân nhắc chi phí.
Có nên phủ thêm lớp sơn bóng lên tượng mạ vàng để giữ màu không?
Không nên tự làm ở nhà, vì sơn dễ loang, đọng giọt ở kẽ và làm đổi màu lớp mạ, sau này muốn sửa lại phải tẩy hết. Một số thợ có dịch vụ phủ lớp bảo vệ chuyên dụng sau khi làm sạch; nếu muốn, hỏi họ về loại lớp phủ và cách chăm sau đó.
Bao lâu nên lau tượng mạ vàng một lần?
Tượng để kệ thoáng nên lau bụi khô mỗi một hai tuần; tượng trong tủ kính có thể lâu hơn nhiều. Lau thường xuyên bằng chổi mềm giúp bụi không kết thành cáu, nhờ đó không bao giờ phải dùng tới cách lau ẩm hay những cách mạnh tay hơn.