Hạt châu trên tượng linh vật kim loại, như quả cầu tỳ hưu ôm giữa hai chân trước hay viên tròn thiềm thừ cõng trên lưng, phần lớn là thuỷ tinh hoặc pha lê; một số là thạch anh tự nhiên, một số rẻ hơn là nhựa trong. Mắt đá đỏ, đá xanh và những viên đá nhỏ rắc trên vảy thường là thuỷ tinh màu hoặc đá zirconia tổng hợp. Chúng làm con tượng lấp lánh hơn, nhưng cũng thêm những điểm có thể lỏng, rơi và vỡ.
Người mua thường chỉ hỏi "hạt châu là đá gì" rồi nhận câu trả lời theo lời chào hàng. Bài này đưa ra cách tự nhận biết chất liệu hạt châu, cách kiểm ổ giữ đá và những viên đá nhỏ dễ rơi, cùng một lưu ý an toàn ít ai nói: quả cầu trong suốt đặt chỗ nắng có thể hội tụ ánh sáng như kính lúp.
Những kiểu gắn đá hay gặp trên tượng kim loại
Gắn đá vào tượng có nhiều cách, mỗi cách có điểm phải kiểm riêng. Nhận ra kiểu gắn trước giúp bạn biết nên nhìn vào đâu:
- Hạt châu lớn ôm giữa chân trước hoặc ngậm trong miệng. Thường gặp ở tỳ hưu, kỳ lân. Hạt châu có thể gắn keo cố định, có thể nằm rời trong hốc chân và lăn được.
- Quả cầu đặt trên lưng hoặc trên đế. Thiềm thừ cõng cầu, hoặc con vật đứng cạnh một quả cầu trên đế. Quả cầu thường to, nặng, là phần dễ vỡ nhất của bộ tượng.
- Mắt đá. Hai viên đá nhỏ gắn vào hốc mắt bằng keo hoặc bằng cách bóp kim loại quanh viên đá. Mắt đá lệch, keo tràn là lỗi rất dễ thấy.
- Đá nhỏ rắc trên vảy, trên trán, trên đế. Hàng chục viên đá cỡ đầu tăm gắn vào các hốc nhỏ. Đẹp lúc mới, nhưng là chỗ hay rụng đá nhất.
- Đế ghép đá vụn tự nhiên. Một lớp thạch anh vụn, đá màu vụn dán trên đế hoặc đổ trong nhựa. Cần phân biệt đá vụn thật với hạt thuỷ tinh nhuộm màu.
Một bộ tượng có thể kết hợp nhiều kiểu cùng lúc. Càng nhiều điểm gắn đá, càng nhiều chỗ cần kiểm, và cũng càng nhiều chỗ cần cẩn thận khi lau chùi về sau. Nếu bạn thích vẻ mộc của kim loại và muốn ít phải bận tâm, tượng không gắn đá là lựa chọn bền hơn.
Với tượng mạ vàng, các viên đá được gắn sau khi mạ. Keo dính vào lớp mạ, không vào kim loại lõi, nên độ bám của đá còn phụ thuộc lớp mạ có bền hay không.
Hạt châu làm bằng gì: nhận biết bằng tay và mắt
Không cần dụng cụ, bốn thông tin sau giúp đoán khá chính xác chất liệu hạt châu. Phép thử cuối cùng vẫn là đề nghị người bán ghi chất liệu lên hoá đơn:
| Chất liệu | Khi cầm | Khi soi đèn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thuỷ tinh thường | Nặng vừa, lạnh | Có thể có bọt khí tròn, mép hơi ánh xanh | Phổ biến nhất, giá hợp lý, dễ mẻ khi va |
| Pha lê, thuỷ tinh quang học | Nặng, lạnh | Rất trong, tán sắc rõ khi có đèn | Thường được gọi chung là pha lê |
| Thạch anh tự nhiên | Nặng, lạnh lâu | Thường có bao thể nhỏ, vết rạn mảnh tự nhiên, ít khi trong tuyệt đối | Quả cầu thạch anh trong suốt hoàn hảo, giá thấp, đáng nghi là thuỷ tinh |
| Nhựa acrylic, nhựa đúc | Nhẹ, ấm lên nhanh | Trong nhưng dễ có vết xước mờ | Gõ nghe đục, xước khi lau bằng khăn khô |
Phân biệt thuỷ tinh với thạch anh bằng mắt thường không phải lúc nào cũng chắc chắn. Bọt khí tròn là dấu hiệu khá rõ của thuỷ tinh, còn thạch anh tự nhiên thường có những bao thể dạng mảng, dạng sợi hoặc vết rạn bên trong. Nhưng thuỷ tinh tốt có thể không bọt, và thạch anh chọn lọc có thể rất trong. Khi người bán khẳng định là thạch anh tự nhiên và giá có chênh lệch vì điều đó, đề nghị ghi rõ trên hoá đơn.
Về giá trị, quả cầu thuỷ tinh hay pha lê không làm tăng giá trị vật liệu của tượng một cách đáng kể. Quả cầu thạch anh tự nhiên cỡ lớn, trong thì có giá hơn, nhưng vẫn là đồ trang trí, không phải tài sản.
Kiểm ổ giữ đá và hạt châu tại quầy
Hạt châu gắn cố định. Đẩy rất nhẹ quả cầu bằng đầu ngón tay theo vài hướng. Gắn tốt thì không nhúc nhích. Nhìn quanh chỗ tiếp xúc giữa cầu và chân, miệng: keo trong mỏng là tốt, keo tràn thành viền đục, ố vàng hoặc có bọt là thi công vội, sẽ bong sớm.
Hạt châu rời trong hốc. Kiểu này cho phép xoay quả cầu. Kiểm xem hốc có đủ sâu để cầu không lăn ra khi nghiêng tượng chừng ba mươi độ. Cầu quá lỏng sẽ rơi khi lau hoặc khi có người va vào bàn; cầu thuỷ tinh rơi xuống sàn gạch gần như chắc chắn vỡ.
Mắt đá. Nhìn chính diện hai mắt có cùng cỡ, cùng màu, cùng độ lồi, đặt cân. Dùng móng tay gạt nhẹ quanh viên đá xem có lỏng. Mắt đá được giữ bằng vành kim loại bóp quanh sẽ chắc hơn mắt chỉ dán keo vào hốc nông.
Đá rắc trên vảy. Đếm sơ hốc đá trống. Hàng mới mà đã thiếu vài viên là dấu hiệu keo kém. Lắc nhẹ con tượng gần tai: viên đá lỏng trong hốc phát ra tiếng lách tách nhỏ. Soi đèn xiên để thấy viên nào nằm lệch, nhô cao hơn những viên khác.
Đế ghép đá vụn. Miết tay trên bề mặt đá vụn xem có hạt nào bung ra. Đá vụn đổ trong nhựa trong thì bền; đá vụn chỉ rắc trên lớp keo mặt đế sẽ rơi dần mỗi lần lau, để lại những mảng keo trơ.
Một lưu ý an toàn: quả cầu trong suốt có thể hội tụ ánh nắng
Quả cầu thuỷ tinh, pha lê hay thạch anh trong suốt hoạt động như một thấu kính. Khi ánh nắng chiếu thẳng vào, quả cầu gom ánh sáng lại thành một điểm sáng nhỏ và nóng ở phía sau. Hiện tượng này đã được các cơ quan phòng cháy ở nhiều nước cảnh báo, với những trường hợp quả cầu trang trí, bể cá cầu, gương lồi đặt cạnh cửa sổ làm cháy xém rèm, khăn trải bàn, giấy tờ.
Nguy cơ không cao trong điều kiện thông thường, nhưng dễ tránh. Đừng đặt tượng có quả cầu trong suốt trên bệ cửa sổ hướng nắng, trên taplo ô tô, hay ở chỗ có tia nắng chiếu thẳng vào trong nhiều giờ, nhất là khi gần vật dễ cháy như rèm, giấy, gỗ mỏng. Quả cầu mờ, quả cầu màu đậm hoặc quả cầu nhỏ cỡ đầu ngón tay thì nguy cơ thấp hơn nhiều.
Một lưu ý khác dành cho nhà có trẻ nhỏ: những viên đá rắc trên vảy, mắt đá và hạt châu nhỏ khi rơi ra đều là vật có thể bị nuốt. Viên đá rụng thường lăn vào góc sàn, khe ghế, đúng tầm tay trẻ đang bò. Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, nên đặt tượng gắn đá ở nơi cao, và khi phát hiện hốc đá trống thì tìm viên đá rơi ngay.
Lời chào về "đá năng lượng" và cách trả giá cho đúng
Tượng gắn hạt châu thạch anh hay được rao kèm những lời về năng lượng của đá, về việc đá tự nhiên làm tượng có tác dụng mạnh hơn. Đó là quan niệm được dùng để bán hàng, không có căn cứ kiểm chứng. Với người mua, đá tự nhiên chỉ khác thuỷ tinh ở vẻ đẹp riêng, ở độ hiếm và đôi khi ở giá, chứ không phải ở bất kỳ tác dụng nào khác.
Vì vậy, khi so giá hai con tượng cùng mẫu, một con hạt châu thuỷ tinh, một con hạt châu được gọi là thạch anh tự nhiên, hãy tự hỏi khoản chênh lệch có tương xứng với điều bạn thực sự nhận được không: viên đá có đẹp hơn rõ rệt không, có bao thể đặc sắc không, có giấy tờ ghi chất liệu không. Nếu câu trả lời chỉ là lời nói của người bán, khoản chênh đó khó kiểm. Một quả cầu thuỷ tinh đẹp, trong, cắt mài cẩn thận vẫn là lựa chọn hoàn toàn chính đáng nếu bạn chọn tượng vì vẻ đẹp của nó.
Một mẹo nhỏ: hỏi người bán liệu có bán riêng quả cầu thay thế không, và giá bao nhiêu. Giá quả cầu lẻ cho bạn một mốc để hiểu phần nào của tổng giá là cho viên đá, phần nào cho con tượng. Nơi bán minh bạch sẽ trả lời thẳng; nơi chỉ bán theo lời hứa thường tránh câu hỏi này.
Lau tượng gắn đá mà không làm rơi đá
Đá trên tượng kim loại phần lớn được giữ bằng keo. Keo không ưa nước ngâm lâu, không ưa dung môi mạnh và không ưa nhiệt. Vài nguyên tắc khi làm sạch:
- Không ngâm cả con tượng vào nước hay dung dịch rửa. Nước len vào chân keo, làm keo yếu dần và đá rơi sau vài lần.
- Dùng cọ mềm khô như cọ trang điểm hay cọ vẽ để quét bụi trong kẽ quanh đá. Bàn chải đánh răng cứng có thể bẩy đá ra khỏi hốc.
- Lau hạt châu bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm, lau riêng, không để nước chảy xuống chỗ tiếp giáp với kim loại.
- Tránh cồn, nước tẩy sơn móng tay, xăng thơm quanh đá gắn keo, vì nhiều loại keo bị hoà tan hoặc mờ đục khi gặp dung môi.
- Giữ lại viên đá rơi trong một túi nhỏ dán vào đáy hộp đựng. Mang cả tượng và viên đá đến nơi bán hoặc tiệm sửa trang sức nhờ gắn lại sẽ khớp màu, khớp cỡ hơn tìm đá mới.
Bài làm sạch tượng mạ và đồ mỹ nghệ kim loại trong danh mục bảo quản của site có hướng dẫn chi tiết hơn cho phần kim loại. Phần đá thì nguyên tắc chung là khô, nhẹ tay và không ngâm.
Câu hỏi thường gặp
Hạt châu trên tượng bị xước mờ có thay được không?
Thường thay được nếu hạt châu gắn rời hoặc gắn keo có thể tách. Mang tượng đến nơi bán hoặc tiệm đá, chọn quả cầu cùng đường kính để khớp hốc. Quả cầu thuỷ tinh, pha lê thay thế phổ biến và dễ tìm; quả cầu thạch anh tự nhiên cùng cỡ, cùng độ trong thì khó tìm hơn.
Làm sao biết quả cầu là thạch anh tự nhiên hay thuỷ tinh mà không cần máy?
Không có cách chắc chắn bằng tay. Dấu hiệu gợi ý thuỷ tinh là bọt khí tròn và độ trong hoàn hảo đi kèm giá thấp; dấu hiệu gợi ý thạch anh là bao thể dạng mảng, sợi, vết rạn tự nhiên. Muốn chắc chắn thì cần nơi giám định đá quý, và đề nghị người bán ghi chất liệu lên hoá đơn.
Mắt đá của tượng bị rơi một bên có tự gắn lại được không?
Có thể gắn bằng một chấm keo nhỏ dành cho kim loại và đá, dùng tăm để đưa keo vào hốc, đặt viên đá bằng nhíp và giữ yên đến khi keo khô. Lau sạch keo tràn ngay. Nếu tượng còn trong bảo hành, mang lại nơi bán trước.
Tượng gắn đá có đặt trong phòng tắm hay bếp được không?
Không nên. Hơi nước và nhiệt làm keo giữ đá yếu dần, hơi dầu mỡ bám vào kẽ quanh đá rất khó làm sạch. Nếu muốn bày ở khu vực này, chọn tượng kim loại không gắn đá và đặt xa bếp nấu, vòi nước.
Quả cầu trên tượng đặt trong tủ kính có an toàn với nắng không?
Trong tủ kính đặt xa cửa sổ, không có nắng chiếu thẳng vào, nguy cơ hội tụ ánh sáng gần như không có. Chỉ cần tránh những chỗ có tia nắng mạnh rọi trực tiếp nhiều giờ, như bệ cửa sổ, kệ sát cửa kính hướng tây hay taplo ô tô.
Đá nhỏ rắc trên vảy rụng dần có phải hàng kém không?
Rụng vài viên sau nhiều năm lau chùi là bình thường. Rụng ngay trong vài tuần đầu thì keo hoặc hốc đá có vấn đề, nên mang lại nơi bán. Khi mua, đếm sơ hốc trống và hỏi nơi bán có nhận gắn lại đá rơi trong thời gian bảo hành không.