Một món đồ mỹ nghệ có màu vàng có thể được làm bằng bốn cách rất khác nhau: mạ vàng điện hoá (có vàng thật, lớp mỏng), phủ PVD màu vàng (thường là gốm kim loại như titan nitrua, rất cứng, có thể không có vàng), sơn nhũ hay phủ bột kim loại màu vàng (không có vàng) và dán vàng lá (có vàng thật, lá cực mỏng, dễ trầy). Mỗi cách cho độ bền, cảm giác cầm và cách giữ khác nhau.
Bài này không đi vào lý thuyết mạ hay chuyện độ dày lớp vàng và giá trị bán lại, những phần đó có ở bài riêng. Ở đây chỉ trả lời câu hỏi của người đang đứng trước một món đồ vàng óng: nó được làm theo cách nào, bền với cách dùng của mình không, và hỏi người bán câu gì để có câu trả lời rõ ràng.
Bốn kiểu bề mặt vàng, mỗi kiểu một câu
Mạ vàng điện hoá. Món đồ được nhúng vào bể dung dịch có vàng, dòng điện kéo vàng bám lên bề mặt kim loại đã được làm sạch và thường có lớp lót đồng hoặc niken. Có vàng thật, màu vàng ấm, độ bền phụ thuộc độ dày lớp vàng và lớp phủ bảo vệ.
Phủ PVD màu vàng. PVD là viết tắt của lắng đọng hơi vật lý: trong buồng chân không, vật liệu như titan hay zirconi được hoá hơi và kết hợp với khí nitơ, tạo lớp phủ mỏng, rất cứng bám lên bề mặt. Titan nitrua có sẵn màu vàng nên nhiều sản phẩm "mạ PVD vàng" không chứa vàng; một số nơi phủ thêm lớp vàng mỏng lên trên. Trên thị trường còn gọi là "mạ ion".
Sơn nhũ, phủ bột kim loại. Bề mặt được sơn bằng loại sơn có bột kim loại màu vàng, thường là bột đồng thau, hoặc phủ sơn tĩnh điện màu vàng ánh kim, rồi phủ lớp bóng. Không có vàng. Nhẹ, rẻ, dùng nhiều cho tượng nhựa, tượng thạch cao, đồ trang trí cỡ lớn.
Dán vàng lá. Lá vàng dát mỏng được dán lên nền đã quét keo, rồi phủ lớp bảo vệ. Có vàng thật, màu đẹp và sâu, nhưng lá cực mỏng nên rất dễ trầy, không chịu được cọ xát. Dùng cho tranh, khung, tượng gỗ, đồ trưng bày ít chạm tay. Kỹ thuật thếp vàng truyền thống là một nghề riêng.
Một món có thể dùng nhiều kiểu. Ví dụ thân tượng sơn nhũ, chi tiết nhỏ dán vàng lá; hoặc đế kim loại phủ PVD, thân mạ vàng. Hỏi riêng từng phần nếu món đồ có nhiều chất liệu. Cách làm phối như vậy không có gì sai, nó giúp món đồ vừa đẹp vừa giữ được chi phí hợp lý, chỉ cần người bán mô tả đúng từng phần và người mua biết phần nào cần giữ kỹ hơn khi lau, khi dọn, khi chuyển chỗ.
Bảng so: độ bền, dấu hiệu nhận ra và nên dùng cho món gì
Các đặc điểm dưới đây là xu hướng chung, tay nghề từng nơi có thể làm kết quả khác. Dùng bảng để biết nên hỏi gì, không dùng để kết luận chỉ bằng mắt:
| Mạ vàng điện hoá | Phủ PVD màu vàng | Sơn nhũ, phủ bột | Dán vàng lá | |
|---|---|---|---|---|
| Có vàng thật | Có, lớp mỏng | Thường không, có loại phủ thêm vàng | Không | Có, lá cực mỏng |
| Chịu cọ xát | Trung bình, mòn ở cạnh | Tốt nhất trong bốn loại | Kém, tróc khi va | Kém nhất, trầy khi chạm móng tay |
| Màu | Vàng ấm, sâu | Vàng hơi lạnh, đều, đôi khi ánh nâu | Đồng nhất, có thể thấy hạt nhũ li ti | Vàng sâu, thấy ô lá chồng mép |
| Hư hỏng hay gặp | Lộ lớp lót ở cạnh, đốm sậm | Trầy sâu lộ nền thép, ít gặp | Bong mảng, sạm màu, ngả xanh | Bong lá, mất lá ở chỗ chạm |
| Hợp với món | Tượng, đồ để bàn ít cầm | Đồ hay cầm, đồ ngoài trời, phụ kiện | Tượng lớn trưng bày, đồ rẻ | Tranh, khung, đồ trong tủ kính |
Điểm cần nhớ: món đồ sẽ bị cầm nắm thường xuyên thì độ bền bề mặt quan trọng hơn chuyện có vàng thật hay không. Món chỉ trưng bày thì màu sắc và tay nghề đáng để ý hơn.
Nhìn tại quầy: dấu hiệu gợi ý từng kiểu
Cầm món đồ dưới ánh sáng tự nhiên và nhìn những chỗ sau. Không có dấu hiệu nào là chắc chắn, nhưng gộp lại sẽ giúp bạn biết nên hỏi gì:
- Cạnh và chỗ nhô ra: đồ mạ vàng cũ hay đồ trưng bày lâu sẽ mòn ở đây trước, lộ màu trắng bạc hoặc màu đỏ đồng. Sơn nhũ thì tróc thành mảng, thấy màu nền nhựa, thạch cao hay kim loại xám.
- Rãnh sâu: sơn nhũ hay đọng dày, làm mờ chi tiết; mạ điện hoá thì lớp vàng ở rãnh thường mỏng hơn, đôi khi sậm hơn.
- Độ bóng: PVD thường bóng đều như gương, màu rất đồng nhất từ mặt phẳng tới cạnh; sơn nhũ thường hơi mờ, nhìn gần có thể thấy hạt.
- Cân nặng so với kích thước: món rất to mà rất nhẹ thường là nhựa hoặc thạch cao sơn nhũ, không phải kim loại mạ.
- Mặt đáy: chỗ ít được hoàn thiện nhất, hay cho thấy vật liệu nền thật: gõ nhẹ nghe tiếng kim loại hay tiếng nhựa, nhìn màu chỗ không được phủ.
- Mép lá: với đồ dán vàng lá, nhìn nghiêng sẽ thấy các ô vuông mờ chồng mép nhau; không có ô nào thì nhiều khả năng không phải dán lá.
Không tự cạo, rạch hay nhỏ hoá chất lên món đồ để thử. Làm vậy vừa hỏng hàng vừa mất quyền đổi trả, và với những lớp phủ mỏng thì kết quả nhìn bằng mắt cũng không đủ để kết luận.
Mạ vàng điện hoá và PVD: hai loại hay bị gọi nhầm nhất
Trên trang bán hàng, "mạ vàng", "mạ PVD vàng", "mạ ion vàng", "mạ vàng công nghệ PVD" thường được dùng lẫn lộn. Khác biệt chính nằm ở hai điểm. Thứ nhất, mạ vàng điện hoá chắc chắn có vàng ở lớp ngoài, còn PVD vàng thì có thể chỉ là titan nitrua màu vàng, không có vàng. Thứ hai, PVD thường cứng và chịu trầy tốt hơn hẳn một lớp mạ vàng mỏng, vì vậy phổ biến trên vỏ đồng hồ, phụ kiện thép, tay nắm cửa, đồ dùng hay chạm tay.
Với người mua đồ mỹ nghệ, điều này dẫn tới một lựa chọn thực tế. Nếu món đồ là vật dùng hằng ngày, hay cầm nắm, đặt ngoài hiên hay gần bếp, một lớp PVD có thể bền hơn trong nhiều năm dù không có vàng. Nếu món đồ là vật trưng bày trong tủ, ít ai chạm, và người mua thích màu vàng ấm của vàng thật, mạ vàng điện hoá với lớp phủ bảo vệ là đủ.
Câu hỏi cần đặt cho người bán không phải "có phải vàng không" mà là "lớp ngoài cùng được làm bằng cách nào, có vàng không, phủ lên nền gì". Người bán nắm hàng sẽ trả lời được ngay. Phần lý thuyết về các kiểu mạ, mạ lên bạc, chuẩn vermeil, cơ chế bong tróc, có ở các bài chuyên sâu về kim loại; ở đây chỉ cần biết đủ để không trả tiền cho thứ mình không nhận được.
Một lưu ý cho đồ đeo hay đồ cầm tay có phần mạ: người có da nhạy cảm với niken nên hỏi thêm về lớp lót dưới lớp vàng hoặc dưới lớp PVD, vì khi lớp ngoài mòn thì phần chạm da là lớp lót. Với đồ mỹ nghệ để bàn thì chuyện này ít quan trọng hơn, nhưng với móc khoá, kẹp tiền, phụ kiện thì đáng để hỏi. Nếu đã có phản ứng da kéo dài sau khi cầm đeo, nên hỏi bác sĩ da liễu.
Sơn nhũ và vàng lá: đẹp khi đứng yên, yếu khi bị chạm
Sơn nhũ là cách phổ biến nhất để làm tượng lớn, đồ trang trí cỡ to có màu vàng mà không quá nặng hay quá đắt. Không có gì sai khi mua đồ sơn nhũ, miễn người mua biết đó là sơn. Điểm yếu của sơn nhũ là bột kim loại trong sơn, thường là đồng thau, có thể bị oxy hoá qua lớp bóng, làm màu sạm hoặc ngả xanh sau vài năm, nhất là ở nơi ẩm. Va đập làm tróc thành mảng, sửa lại khó cho ra đúng màu.
Dán vàng lá cho màu đẹp hơn, sâu hơn và không xỉn, nhưng lá chỉ dày cỡ một phần mười micron. Móng tay quẹt nhẹ, khăn lau thô hay băng keo dán lên đều có thể làm mất lá. Đồ dán vàng lá hợp để trong tủ kính, treo trên tường, đặt ở chỗ ít người chạm. Lau bụi chỉ bằng chổi lông mềm, không bao giờ lau ướt.
Một mẹo phân biệt nhanh khi người bán không nói rõ: hỏi về việc sửa chữa. Với đồ dán vàng lá, chỗ bong có thể dán bù lá; với đồ sơn nhũ, phải sơn dặm; với đồ mạ điện hoá, phải mạ lại cả món hoặc cả phần; với PVD, gần như không sửa cục bộ được. Người bán trả lời câu hỏi sửa chữa một cách tự nhiên thường là người biết rõ món đồ được làm thế nào.
Năm câu nên hỏi trước khi trả tiền
Đi qua lần lượt các câu dưới đây. Nếu người bán trả lời được, đề nghị ghi các ý chính lên hoá đơn hay phiếu bảo hành:
- Lớp ngoài cùng làm theo cách nào: mạ điện hoá, phủ PVD, sơn nhũ hay dán lá.
- Có vàng thật không: nếu có thì ở lớp nào; nếu là PVD thì có phủ thêm vàng hay chỉ là màu vàng của lớp phủ.
- Nền bên dưới là gì: đồng thau, hợp kim kẽm, thép, nhựa, thạch cao, gỗ.
- Có lớp phủ bảo vệ trong suốt không: và nên lau, giữ thế nào cho hợp với lớp phủ đó.
- Bảo hành bề mặt: bong, tróc, đổi màu trong bao lâu; có nhận sửa, mạ lại, dán bù không.
Câu trả lời giúp bạn chọn đúng món cho đúng chỗ dùng: món hay cầm thì ưu tiên bề mặt cứng, món trưng bày thì ưu tiên màu và tay nghề. Và dù là kiểu nào, đồ mỹ nghệ màu vàng vẫn là đồ trang trí, không phải vật để tích trữ giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Mạ PVD màu vàng có phải là mạ vàng không?
Không hẳn. PVD là phương pháp phủ trong buồng chân không, lớp phủ màu vàng thường là titan nitrua hoặc hợp chất tương tự, không chứa vàng. Một số sản phẩm có phủ thêm lớp vàng mỏng bằng PVD. Hãy hỏi người bán lớp ngoài có vàng hay chỉ có màu vàng.
Đồ mạ PVD có bền hơn đồ mạ vàng không?
Về chịu trầy và chịu cọ xát thì thường bền hơn, vì lớp phủ PVD rất cứng. Đó là lý do nó phổ biến trên đồ hay cầm nắm. Tuy nhiên vết trầy sâu đến nền thì khó sửa cục bộ, và màu vàng của PVD có thể hơi khác màu vàng ấm của vàng thật.
Tượng sơn nhũ vàng để lâu có bị đổi màu không?
Có thể. Bột kim loại trong sơn nhũ, thường là đồng thau, có thể bị oxy hoá qua lớp bóng, khiến màu sạm hoặc ngả xanh sau vài năm, nhanh hơn ở nơi ẩm. Đặt nơi khô, tránh nắng trực tiếp và không lau bằng hoá chất giúp chậm quá trình này.
Đồ dán vàng lá lau bụi thế nào?
Chỉ dùng chổi lông mềm khô hoặc bóng thổi bụi. Không lau bằng khăn ướt, khăn thô, không dùng cồn hay chất đánh bóng, không dán băng keo lên bề mặt. Lá vàng rất mỏng, chỉ một lần chà mạnh cũng có thể làm mất lá.
Làm sao biết một tượng vàng là kim loại mạ hay nhựa sơn nhũ?
Cầm thử: món to mà rất nhẹ thường là nhựa hoặc thạch cao. Nhìn mặt đáy, nơi ít được hoàn thiện, để thấy màu vật liệu nền, gõ nhẹ để nghe tiếng. Cạnh bị tróc của đồ sơn thường lộ thành mảng, còn đồ mạ thì mòn dần, lộ lớp lót.
Món đồ dùng nhiều kiểu bề mặt thì hỏi thế nào?
Hỏi riêng từng phần: thân, chi tiết nhỏ, đế. Ví dụ thân mạ vàng, đế phủ PVD, chi tiết dán vàng lá. Mỗi phần có cách giữ khác nhau, và biết rõ giúp bạn lau đúng cách, đòi bảo hành đúng phần khi có hư hỏng.